မႀတ္တမ္းမႀတ္ရာ လုပ္ေဆာင္မႁ
သရာဇ ဦးတုတ္႒ကီး (၁၈၈၄ - ၁၉၃၁)
"ကိုလိုနီေခတ္ ဴမန္မာႎိုင္ငံေရးႎႀင္ႛ စာနယ္ဇင္း ေလာကတၾင္ ထင္ရႀားသည္။ ႓မိႂႚအုပ္ ဘဝတၾင္ ေဒးဒရဲ႓မိႂႚ၌ ႓ဗိတိသ႖ အေရးပိုင္ကို ဒူးေထာက္ရႀိခိုး ႒ကိႂဆိုရသည့္ ဓေလႛကို ဆန္ႛကဵင္ခဲႛသူ။ ဝိုင္အမ္ဘီေအ ေခၞ ဗုဒၭဘာသာ ကလဵာဏယုဝ အသင္း၏ လိုအပ္ခဵက္အရ ႓မိႂႚအုပ္ ဘဝကို စၾန္ႛ၍ ႎိုင္ငံေရး ေဆာင္႟ၾက္ခဲႛသူ။ သရာဇ ပၝတီ တည္ေထာင္သူ၊ အိႎၬိယ ေအာက္လၿတ္ေတာ္ အမတ္၊ ေကသရ သတင္းစာ တည္ေထာင္သူ၊ ဘားမား ေအာႛဗ္ဆားဗား အဂႆလိပ္ သတင္းစာ အယ္ဒီတာ၊ သူရိယ သတင္းစာ အယ္ဒီတာ၊ ဒၝ႟ိုက္တာ အဖၾဲႚဝင္ အဴဖစ္ ေဆာင္႟ၾက္ခဲႛသည္။ အိႎၬိယ ေအာက္လၿတ္ေတာ္ အမတ္ အဴဖစ္ ေဆာင္႟ၾက္စဥ္ ဗုဒၭဂၝယာရႀိ မဟာေဗာဓိ ေစတီအား ဟိႎၬႃ ဘုန္းေတာ္႒ကီး မဟန္ႛလက္မႀ ဴပန္လည္ ရရႀိေရး အတၾက္ 'မဟာေဗာဓိ ဥပေဒဳကမ္း' ကိုေရး၍ အိႎၬိယ လၿတ္ေတာ္သိုႛ တင္သၾင္းခဲႛရာ သမိုင္း တၾင္ရစ္ခဲႛသည္။" . . . [စပယ္ဴဖႃ မဂၢဇင္း အမႀတ္ (၁၀)၊ ေအာက္တိုဘာလ၊ ၂၀၀၃ ကေန ေမာင္ေဇယဵာရဲႚ "သရာဇ ဦးတုတ္႒ကီး (၁၈၈၄ - ၁၉၃၁)" အေဳကာင္းကို ဴပန္လည္ ကူးယူ ေဖာ္ဴပတာ ဴဖစ္ပၝတယ္။]
သရာဇ ဦးတုတ္႒ကီး (၁၈၈၄ - ၁၉၃၁)။
သရာဇ ဦးတုတ္႒ကီး (၁၈၈၄ - ၁၉၃၁)
၁၈၈၄၊ ဇၾန္၊ ၂၃၊ တနလႆာေနႛတၾင္ ရန္ကုန္႓မိႂႚ၌ ဖၾားသည္။ အဖ ကုန္သည္ ဦးေမာင္႒ကီး၊ အမိ ေဒၞ႒ကီး ဴဖစ္သည္။ ေမၾးခဵင္း ညီအစ္ကို ေလးေယာက္တၾင္ တတိယေဴမာက္ ဴဖစ္သည္။ ဆာဦးသၾင္ႎႀင္ႛ အေဖဘက္မႀ ညီအစ္ကိုဝမ္းကၾဲ ေတာ္စပ္သည္။ ဖခင္ ဦးေမာင္႒ကီးမႀာ ေမာင္တုတ္႒ကီး ငၝးႎႀစ္ အ႟ၾယ္တၾင္ ကၾယ္လၾန္ခဲႛသည္။
ရန္ကုန္ ဆရာ႒ကီး ဦးဘိုးမင္း၏ ဴမန္မာစာသင္ေကဵာင္း၊ အစိုးရ ဟိုက္စကူးေကဵာင္းႎႀင္ႛ ရန္ကုန္ ေကာလိပ္တိုႛတၾင္ ပညာ သင္ခဲႛသည္။ ငယ္စဥ္ကပင္ ပညာခ႗န္၍ ခုႎႀစ္တန္းတၾင္ စေကာလားရႀစ္ ပညာသင္ဆု ရသည္။ ၁၉၀၄ တၾင္ အစိုးရ ဟိုက္စကူး ေကဵာင္းမႀ ကာလကတၨား တကၠသိုလ္ဝင္ခၾင္ႛ စာေမးပၾဲ ေအာင္၍ ရန္ကုန္ ေကာလိပ္၌ ပညာ ဆက္သင္သည္။ ေကာလိပ္တၾင္ ေလးႎႀစ္ဆက္တိုက္ ပညာသင္ဆု ရကာ ၁၉၀၈ တၾင္ ဘီေအဘၾဲႚ ရသည္။
ဘၾဲႚရ႓ပီးေနာက္ ႓မိႂႚအုပ္ စာေမးပၾဲ ဝင္ေရာက္ ေဴဖဆို၍ ၁၉၀၈ မႀ ၁၉၂၀ တိုင္ တရားမ႓မိႂႚအုပ္ အဴဖစ္ အမႁ ထမ္းခဲႛသည္။ ႓မိႂႚအုပ္ အဴဖစ္ တာဝန္ ထမ္းေဆာင္ ေနစဥ္မႀာပင္ ဝိုင္အမ္ဘီေအ ေခၞ ဗုဒၭဘာသာ ကလဵာဏယုဝ အသင္းသား အဴဖစ္ ဝင္ေရာက္၍ အမဵႂိးဘာသာ သာသနာေရးတုိႛကို တက္တက္႔က႔က ပၝဝင္ခဲႛသည္။ ႓မိႂႚသစ္ ႓မိႂႚအုပ္အဴဖစ္ ေဆာင္႟ၾက္ခဲ့စဥ္ ပညာေရးကို အားေပးေသာအားဴဖင္ႛ အစိုးရ၏ ေလးတန္း စာေမးပၾဲ ပထမရသူကို "ေ႟ၿတံဆိပ္" ဆု ခဵီးဴမၟင္ႛခဲႛသည္။ ယင္းဆုကို ႓မိႂႚသစ္႓မိႂႚနယ္ အစိုးရ၏ ေလးတန္း စာေမးပၾဲ ပထမရသူ ေမာင္ဘေသာင္း (ေနာင္ တိုႛဗမာ အစည္းအ႟ံုးကို စတင္ တည္ေထာင္သူ သခင္ဘေသာင္း) ရရႀိခဲႛပၝသည္။ ေဒးဒရဲ႓မိႂႚတၾင္ တရားမ ႓မိႂႚအုပ္အဴဖစ္ တာဝန္ ထမ္းေဆာင္ေနစဥ္ မဵက္ႎႀာဴဖႃ ခ႟ိုင္ဝန္အား ဖိနပ္ခ႗တ္ ဒူးေထာက္ရသည့္ ဓေလႛကို ဆန္ႛကဵင္ခဲ့သည္။ ၁၉၂၀ ဴပည့္ႎႀစ္တၾင္ ႎိုင္ငံေရး ေဆာင္႟ၾက္ရန္ ႓မိႂႚအုပ္ ရာထူးမႀ ႎႁတ္ထၾက္ခဲႛသည္။
၁၉၂၀ ခုႎႀစ္မႀ စ၍ ဝိုင္အမ္ဘီေအ၊ ဂဵီစီဘီေအ အသင္း႒ကီးတၾင္ အတၾင္းေရးမႀႃး အဴဖစ္ တာဝန္ယူ၍ ညီလာခံ႒ကီးမဵားတၾင္ ရန္ကုန္ ဝိုင္အမ္ဘီေအ သတင္း ကိုယ္စားလႀယ္ အဴဖစ္ တက္ေရာက္သည္။ သူရိယ သတင္းစာ အယ္ဒီတာ၊ အုပ္ခဵႂပ္မႁ ဒၝ႟ိုက္တာ၊ သူရိယမႀ အဂႆလိပ္ဘာသာဴဖင္ႛ ထုတ္ေဝေသာ "ဘားမားေအာႛဗဇားဘား" သတင္းစာ အယ္ဒီတာ၊ သူရိယ သတင္းစာတိုက္ ဒၝ႟ိုက္တာ အဖၾဲႚဝင္ အဴဖစ္ ၁၉၂၅ တိုင္ေဆာင္႟ၾက္သည္။ ၁၉၂၇ တၾင္ ဒၝ႟ိုက္တာ အဖၾဲႚဝင္ အဴဖစ္မႀ ႎႁတ္ထၾက္ခဲ့သည္။ ဂဵီစီဘီေအ အသင္း႒ကီးမႀ ၂၁ ဦး အဖၾဲႚ ခၾဲထၾက္ေသာ အခၝ "၂၁ ဦး အဖၾဲႚဝင္" အဴဖစ္ ေဆာင္႟ၾက္သည္။ ၁၉၂၃ တၾင္ ဗိုလ္တေထာင္ ရပ္ကၾက္ ကိုယ္စားလႀယ္ အဴဖစ္ ရန္ကုန္ဴမႃနီစပၝယ္ လူ႒ကီး ဴဖစ္လာသည္။ ရန္ကုန္႓မိႂႚ၌ ပထမဆံုးေသာ ဓာတ္ရထား သပိတ္ေမႀာက္ကိစၤ ေပၞေပၝက္လာရာ ရန္ကုန္ယာဥ္ ေကာ္မတီ ဥကၠႉ အဴဖစ္ ေဆာင္႟ၾက္ခဲႛသည္။
၁၉၂၄ တၾင္ အိႎၬိယ ေအာက္လၿတ္ေတာ္ အမတ္ အဴဖစ္ ေ႟ၾးခဵယ္ ခံရသည္။ ၁၉၂၇ တၾင္ ဒုတိယအ႒ကိမ္ ထပ္မံ ေ႟ၾးခဵယ္ ခံရသည္။ အိႎၬိယ ေအာက္လၿတ္ေတာ္ အမတ္ ၁၄၄ ဦး အနက္ ဴမန္မာဴပည္မႀ အမတ္ ၄ ေနရာ ရသည္။ ႓ဗိတိသ႖ ဝန္ထမ္းတဦး အပၝအဝင္ ဴမန္မာအမတ္ ၃ ေနရာ ရသည္။ အိႎၬိယ ေအာက္လၿတ္ေတာ္ အမတ္ အဴဖစ္ ဆင္မလား႓မိႂႚ လၿတ္ေတာ္သိုႛ တက္ေရာက္ခဲႛရရာ ေ႟ၿတိဂံုေစတီေတာ္ တည္ရႀိရာ ကုန္းေတာ္မႀ အဂႆလိပ္ စစ္ခံတပ္ ေဴပာင္းေ႟ၿႚေရး၊ လူခၾန္ေတာ္ႎႀင္ႛ သႍေမဓ အခၾန္ ဖဵက္သိမ္းေရး၊ ဗုဒၭဂၝယာရႀိ မဟာေဗာဓိ ေစတီေတာ္အား ဟိႎၬႃ ဘုန္းေတာ္႒ကီး မဟန္ႛ လက္မႀ ဴပန္လည္ ရရႀိေရးတိုႛကို ေဆာင္႟ၾက္ခဲႛသည္။ အိႎၬိယႎိုင္ငံလံုး ဆိုင္ရာ စာပိုႛတိုက္ အလုပ္သမား ကၾန္ဖရင္ႛတၾင္ သဘာပတိ အဴဖစ္ ေ႟ၾးခဵယ္ခံရသည္။
၁၉၂၅ တၾင္ ၂၁ ဦး အဖၾဲႚႎႀင့္ လမ္းခၾဲ၍ "သရာဇပၝတီ" ကို ဦးေဆာင္ တည္ေထာင္သည္။ သရာဇပၝတီမႀာ အိႎၬိယ ႎိုင္ငံေရး ေခၝင္းေဆာင္ ပန္ဒစ္မိုတီလာ ေန႟ူး (အိႎၬိယ လၾတ္လပ္ေရး ေခၝင္းေဆာင္ ဂဵရဝၝလာ ေန႟ူး၏ ဖခင္) ႎႀင္ႛ ဘဂႆလားဴပန္နယ္ ဝတ္လံုေတာ္ရ စီအာဒတ္စ္တိုႛ၏ ဆာရတ္ပၝတီႎႀင္ႛ သေဘာတူသည္။ သရာဇ၏ အဓိပၯၝယ္မႀာ "ကိုယ္ႛတိုင္းဴပည္ ကိုယ္ႛစိတ္႒ကိႂက္ အုပ္ခဵႂပ္ခၾင့္" ဟူ၍ ဴဖစ္သည္။ သရာဇပၝတီ (Burma Swart Party) ကို ဆရာလၾန္း (သခင္ကိုယ္ေတာ္မႁိင္း)၊ လယ္တီပၸိတ ဦးေမာင္႒ကီး၊ လစ္ဘာတီ သတင္းစာ အယ္ဒီတာ ဦးထၾန္းသန္း၊ ဝတ္လံုေတာ္ရ ဦေပၞထၾန္း (ဆာေပၞထၾန္း)၊ ေဒၝက္တာ ဘေမာ္၊ ဝတ္လံုဦးနီ၊ အင္ဒီပင္းဒင့္ သတင္းစာပိုင္ရႀင္ ဦးဘသန္း၊ ရမ္း႓ဗဲ ဦးေမာင္ေမာင္တိုႛ ပၝဝင္၍ ၁၉၂၅ ဳသဂုတ္ ၂ တၾင္ ဖၾဲႚစည္းခဲ့သည္။ ဆရာလၾန္းသည္ ေဇယဵ သတင္းစာမႀ ဆၾာရတ္ဋီကာ (၂၄ - ၈ - ၁၉၂၅) ကို ခန္းဆက္ေရး၍ အားေပးခဲႛသည္။ ေဇယဵ သတင္းစာမႀာ သရာဇ၏ အာေဘာ္ဴဖစ္၍ ဒီးဒုတ္ ဂဵာနယ္ကလည္း ေထာက္ခံခဲႛသည္။
၁၉၂၅ စက္တင္ဘာလ ၁၃ တၾင္ ရန္ကုန္႓မိႂႚ ဂဵႃဗလီေဟာ၌ ကဵင္းပသည့္ သရာဇ ပၝတီ အစည္းအေဝး႒ကီးသည္ ဴမန္မာႎိုင္ငံေရး၌ ထင္ရႀားသည္။ ထိုအစည္းအေဝးတၾင္ ဒိုင္အာခီ အုပ္ခဵႂပ္ေရး ရာထူး လက္ခံမည့္ ၂၁ ဦး အဖၾဲႚ၏ ဖဵက္လိုဖဵက္ဆီး ေႎႀာင္ႛယႀက္မႁမဵားေဳကာင့္ ထိုစဥ္က ၂၁ ဦး အဖၾဲႚဝင္ ဝတ္လံုေတာ္ရ ဦးသိမ္းေမာင္အား ပုဇၾန္ေတာင္ ေညာင္တုန္း ေကဵာင္းတိုက္မႀ ရဟန္းေတာ္ ဦးေရဝတက ကုလားထိုင္ဴဖင္ႛ ႟ိုက္ခဲႛရာ သမိုင္းတၾင္ခဲႛသည္။ သရာဇ ပၝတီသည္ ဥပေဒဴပႂ လၿတ္ေတာ္သိုႛ ဝင္ေရာက္၍ အဂႆလိပ္ အစိုးရအား ပူးသတ္မည္ဟု ေ႔ကးေဳကာ္ လႁပ္ရႀား ခဲ့ေသာ္လည္း ဥပေဒဴပႂ လၿတ္ေတာ္ အတၾင္း ေရာက္ေသာအခၝ မူလ ကတိကို ပယ္ဖဵက္ခဲႛသည္။ ထိုႛေဳကာင့္ ဴပည္သူမဵား၏ ေထာက္ခံမႁ မရေတာ့ဘဲ မဳကာမီ ပဵက္စီး သၾားခဲႛရသည္။
၁၉၂၇ တၾင္ သူရိယ သတင္းစာတိုက္ ဒၝ႟ိုက္တာ အဖၾဲႚဝင္မႀ ႎႁတ္ထၾက္႓ပီး ေမာ္လ႓မိႂင္သိုႛ ေဴပာင္းေ႟ၿႚ ေနထိုင္သည္။ ၁၉၂၉ တၾင္ ေမာ္လ႓မိႂင္႓မိႂႚမႀ အပတ္စဥ္ အဂႆၝေနႛတိုင္း "ေကသရ သတင္းစာ" (၁၆ ဧ႓ပီ ၁၉၂၉) ကို စတင္ ထုတ္ေဝသည္။ ဦးေအာင္ဘံု (ဘီေအ) က တိုက္အုပ္၊ ဆရာစိန္က အယ္ဒီတာ အဴဖစ္ ေဆာင္႟ၾက္သည္။ သတင္းစာ၏ ရည္႟ၾယ္ခဵက္မႀာ ဴမန္မာ ဴပည္သူ ဴပည္သားမဵား "အမဵႂိး"၊ "သာသနာ"၊ "ပညာ"၊ "ဘဝ" ေလးဌာန အကဵႂိး တိုးတက္ ဴမၟင့္တင္ေရး အတၾက္ ဴဖစ္သည္။ ဦးတုတ္႒ကီး ကိုယ္တိုင္ ႎိုင္ငံေရး၊ စီးပၾားေရး၊ လူမႁေရး ေဆာင္းပၝးမဵား ေရးသားခဲႛသည္။ "သရာဇ" ကဵမ္းကိုလည္း သတင္းစာတၾင္ အပတ္စဥ္ ေရး၍ ႎႀစ္တၾဲခၾဲ ထုတ္ေဝခဲႛသည္။
၁၉၃၀ ခုႎႀစ္တၾင္ ေ႟ၿတိဂံု ေစတီေတာ္ အေနာက္ဘက္မုခ္ေစာင္းတန္း ဖၾင္ႛလႀစ္ေရး အတၾက္ အိႎၬိယႎိုင္ငံ ဆင္းမလား႓မိႂႚ လၿတ္ေတာ္ အစည္းအေဝးသိုႛ တက္ေရာက္ခဲႛသည္။ ထိုသိုႛ တက္ေရာက္ေနစဥ္ ေလဴဖတ္ခံရကာ ရက္ ၂၀ ခန္ႛ သတိေမ့ေနသည္။ ထိုအေဳကာင္းကို ထိုစဥ္က ဆင္းမလား႓မိႂႚတၾင္ တာဝန္ ထမ္းေဆာင္ေနေသာ အတၾင္းဝန္ အိုင္စီအက္စ္ ဦးတင္ထၾတ္က ေမာင္လ႓မိႂင္ရႀိ ဦးတုတ္႒ကီး၏ ဇနီး ေဒၞဖၾားေမထံ သံ႒ကိႂး႟ိုက္ အေဳကာင္း ဳကားသည္။ ေဒၞဖၾားေမ ကိုယ္တိုင္ ဆင္းမလား႓မိႂႚသိုႛ လိုက္ပၝ၍ ဦးတုတ္႒ကီးကို ဴပႂစုေစာင္ႛေရႀာက္ကာ ေမာ္လ႓မိႂင္သိုႛ ဴပန္ေခၞခဲႛသည္။
ေမာ္လ႓မိႂင္ ဴပန္ေရာက္႓ပီး ၆ လခန္ႛ အဳကာ ေလဴဖတ္သည့္ ေရာဂၝႎႀင္ႛပင္ ၁၉၃၁ ေမ ၁၀ ရက္ေနႛ (အသက္ ၄၇ ႎႀစ္ အ႟ၾယ္) တၾင္ ကၾယ္လၾန္ခဲႛပၝသည္။