ဝင္းက၊ အရက္သမ ေဒသနဲႛ သုဝဏၧဘူမိ အယူအဆ

ပုဂၢႂိလ္အခဵႂိႚက သုဝဏၧဘူမိ ႓မိႂႚဴပမင္းႎုိင္ငံလုိႛ ယူဆထားတဲ့ မၾန္ဴပည္နယ္၊ ေကလာသေတာင္ေဴခ၊ အရက္သမ ေကဵး႟ၾာနဲႛ ဝင္းကေကဵး႟ၾာ ေဒသေတၾကို ေရႀးေဟာင္း သုေတသနဌာနက ၁၉၇၅ - ၇၆ ခုႎႀစ္မႀာ တူးေဖာ္ခဲ့ပၝတယ္။ ဒီေဒသကုိ ဆရာ ေဒၝက္တာ သန္းထၾန္း ဦးေဆာင္႓ပီး၊ မႎၩေလး တကၠသုိလ္ သမုိင္းဌာနက က႗န္ေတာ္တုိႛ မဟာဝိဇၦာတန္း ေကဵာင္းသား ေကဵာင္းသူမဵား ၃ ႎုိဝင္ဘာ ၁၉၇၉ မႀာ ကၾင္းဆင္း ေလ့လာ ခဲ့ပၝတယ္။ ဒီေဒသဟာ လတၨီတၾဒ္ ၁၇ံ - ၁၅’ ေဴမာက္၊ ေလာင္ဂဵီတၾဒ္ ၇၉ံ - ၁၀’ အေရႀႚဴဖစ္႓ပီး ေကလာသေတာင္ေဴခ၊ စစ္ေတာင္းဴမစ္ဝမႀာ တည္ရႀိပၝတယ္။ အေရႀႚဘက္မႀာ ေကလာသ ေတာင္တန္း ရႀိ႓ပီး၊ အေနာက္ဘက္မႀာ ပင္လယ္ ဴဖစ္ပၝတယ္။ လက္ရႀိ ေကဵး႟ၾာမဵားဟာ ေတာင္ေဴခဘက္သုိႛ လု႓ပီး တည္ထားဳကတာ ေတၾႚရပၝတယ္။ ဒၝေပမဲ့ ေတာင္ေပၞ အထိ ပဵံႚႎႀံႚဴခင္း မရႀိပၝ။

ဝင္းက႟ၾာ အမႀတ္ (၁) ကုန္း - အုတ္ အေဆာက္အုံ တေဆာင္ ေတၾႚရပၝတယ္၊ အေဆာက္အအုံဟာ ေလးေထာင့္ စတုရန္း ဆန္တယ္။ အနားတဘက္ ၆၉ ေပ အရႀည္ရႀိ႓ပီး၊ အခန္း ၁၄ ခန္းနဲႛ ဖၾဲႚစည္းထားတယ္။ အလယ္ ခန္းမ႒ကီးကုိ ေလးဘက္ ေလးတန္မႀ အခန္းအ႟ၾယ္အစား အမဵႂိးမဵႂိး ၁၃ ခန္းက ပတ္ရံထားတယ္။ အလယ္ခန္းမနဲႛ ဆက္သၾယ္ဖုိႛ တံခၝးေပၝက္ေတၾ ေဖာက္ထားတယ္။ ဒၝေပမဲ့ အေဆာက္အအုံထဲ ဝင္ဖုိႛ ထၾက္ဖုိႛ အတၾက္ အေပၝက္ကုိ မေတၾႚရပၝ။ အေရႀႚဘက္ အုတ္႟ုိးမႀာ အဟုိက္ ႎႀစ္ခု ဴပႂလုပ္ထား႓ပီး အစၾန္း အနည္းငယ္ ထုတ္ထားတာ ေတၾႚရပၝတယ္။ ဒီေနရာကေန ေလႀကားတပ္႓ပီး အသုံးဴပႂတယ္လုိႛ ယူဆႎုိင္ပၝတယ္။ အေနာက္ဘက္ အုတ္႟ုိးဟာ အေနာက္ဘက္သုိႛ ၁၅ ဒီဂရီခန္ႛ ေစာင္းေနတာကုိ ေတၾႚရပၝတယ္။ အုတ္ဴမစ္ခဵဴခင္း မရႀိသည့္ အဴပင္ အုတ္စီပုံ ညံ့တာကုိ ေတၾႚရပၝတယ္။ အုတ္ခဵပ္႒ကီးေတၾကုိ အသုံးဴပႂတယ္။ ေဴမအုတ္ အသုံးဴပႂတယ္။ အုတ္ေဘာင္ေတၾရဲႚ ထုအကဵယ္ဟာ ၄ ေပခၾဲခန္ႛ ကဵယ္တယ္။ (ပုံ ၁ ဳကည့္)

အမႀတ္ (၂) ကုန္း - ဒီကုန္းက အေဆာက္အအုံဟာ ကုန္းအမႀတ္ (၁) အေဆာက္အအုံနဲႛ ေပ ၁၂၀ ေကဵာ္ ကၾာတာ ေတၾႚရပၝတယ္။ အေဆာက္အအုံ ပုံစံဟာ စတုဂံ ပုံစံ ဴဖစ္႓ပီး၊ ေတာင္ေဴမာက္ အနား တဘက္ဟာ ၅၆ ေပခန္ႛ ရႀိတယ္။ အေရႀႚ အေနာက္ အနံဟာ ၃၆ ေပခန္ႛ ရႀိတယ္။ အခန္း ၈ ခန္းနဲႛ ဖၾဲႚစည္းထားတယ္လုိႛ ယူဆႎုိင္ပၝတယ္။ အုတ္ေဘာင္ေတၾရဲႚ ထုအကဵယ္ဟာ ၃ ေပခၾဲခန္ႛ ရႀိတယ္။ ေဴမအုတ္ အသုံးဴပႂတယ္၊ အုတ္ခဵပ္႒ကီးေတၾ အသုံးဴပႂတယ္။ ေလႀကားဟာ အေရႀႚေဴမာက္ေဒၝင့္က ေတာင္ဘက္ကုိ တက္တဲ့ ေလႀကားခုံ ရႀိတယ္။ (ပုံ ၂၊ ၃ ဳကည့္)

အမႀတ္ (၅) ကုန္း - ဒီကုန္းက အေဆာက္အအုံဟာ အခန္း ၁၁ ခန္းနဲႛ ဖၾဲႚစည္းထားတယ္။ ေဴမအုတ္ အသုံးဴပႂတယ္။ အုတ္စီပုံ စနစ္ကဵနမႁ မရႀိပၝ။ ကုမာရ ေစတီနဲႛ ၂၁၅ ေပခန္ႛ ကၾာေဝးတယ္။ အေဆာက္အအုံ နံရံဟာ အေနာက္ဘက္ကုိ ၂၀ ဒီဂရီ ေစာင္းေနတယ္။ အုိးကၾဲမဵား ေတၾႚရပၝတယ္။ ကုန္းအမႀတ္ (၃ - ၄ - ၆) တုိႛမႀာ ပီဴပင္မႁ မရႀိေတာ့ပၝ။ (ပုံ ၄၊ ၅၊ ၆ ဳကည့္)

ကုမာရေစတီ - အထက္ ေခၝင္းေလာင္းပုံက ေအာက္ဖိနပ္ေတာ္ အထိ ဂဝံ ေကဵာက္တုံးမဵားနဲႛ ေဆာက္လုပ္ထားတယ္။ ဉာဏ္ေတာ္မႀာ ၅၅ ေပခန္ႛသာ ကဵန္ေတာ့တယ္။ ေအာက္ခံ ဖိနပ္ေတာ္မႀာ ရႀစ္ေဴမာင့္ ပႎၮက္ေပၞ အေဴခခံ တည္ထားတာ ဴဖစ္တယ္။ မဵက္ႎႀာ တဘက္လ႖င္ ပန္းတင္ခုံ တခု ထုတ္ထား႓ပီး အေရႀႚဘက္ ပန္းတင္ခုံမႀာ နတ္ေလႀကား တပ္ဆင္ထားတာ ေတၾႚရတယ္။ ဝင္းက႟ၾာ ဦးေအာင္စိန္အိမ္မႀာ ဂဝံေကဵာက္နဲႛ ထုလုပ္ထားတဲ့ ဴခေသႆ့႟ုပ္ ဗုဒၭဆင္းတုေဆာ္ေတၾ ေတၾႚရပၝတယ္။ (ပုံ ၇ ဳကည့္)

အရက္သမ႟ၾာ - အရက္သမ႟ၾာမႀာ ေဴမ႓မိႂႚ႟ုိး တခု ေတၾႚရတယ္။ အဴမင့္ ၂၇ ေပခန္ႚ ရႀိတယ္။ ဂဝံေကဵာက္ ႎႀစ္လၿာနဲႛ ထိပ္စီ ဴပႂလုပ္ထားတယ္။ ေကဵာက္ႎႀစ္လၿာက အစီးအနင္း မေကာင္းပၝ။ ေဴမ႓မိႂႚ႟ုိးက ပတ္လည္မရႀိလုိႛ ခံတပ္လုိႛဘဲ ယူဆႎုိင္ပၝတယ္။

ရာမာဓိပတိ (ဓမၳေစတီ) ခရစ္ႎႀစ္ ၁၄၈၀ တၾင္ ေရးထုိးသည့္ ကလဵာဏီသိမ္ မၾန္ ေကဵာက္စာမႀာ ဴမန္မာႎုိင္ငံ ေအာက္ပုိင္း စစ္ေတာင္းဴမစ္နဲႛ သံလၾင္ဴမစ္ ႎႀစ္သၾယ္ဳကား၊ မုတၨမ ပင္လယ္ေကၾႚ ေကလာသ ေတာင္ေဴခက ဝင္းကေကဵး႟ၾာနဲႚ အရပ္သမေကဵး႟ၾာ ေဒသဝန္းကဵင္ကုိ သုဝဏၧဘူမိ ႓မိႂႚဴပႎုိင္ငံ ေဒသ အဴဖစ္ ေဖာ္ဴပခဲ့ပၝတယ္။ ဒီေဒသေတၾမႀာ ေဖာ္ဴပခဲ့တဲ့ အတုိင္း ေရႀးေဟာင္း သုေတသန တူးေဖာ္ ေတၾရရႀိခဵက္မဵား အရ၊ အေဆာက္အအုံ ၃ ေဆာင္၊ ကုမာရေစတီႎႀင့္ အဴခား အုိးကၾဲ အစအနမဵားသာ ေတၾႚရပၝတယ္။ ပညာရႀင္ အခဵႂိႚ ယူဆထားတဲ့ သုဝဏၧဘူမိ ႓မိႂႚဴပ မင္းႎုိင္ငံဟာ ခရစ္ႎႀစ္ မတုိင္မီကပင္ ထၾန္းကား ႔ကယ္ဝခဲ့ေသာ ႎုိင္ငံဴဖစ္ေဳကာင္း၊ ပင္လယ္ ဆိပ္ကမ္း႓မိႂႚ ဴဖစ္ေဳကာင္း၊ ဗုဒၭသာသနာ ထၾန္းကားခဲ့ေဳကာင္း စသဴဖင့္ ယူဆ ထားဳကပၝတယ္။ ဒၝေပမဲ့ လက္ရႀိ ေလ့လာတဲ့ အခၝမႀာ ဒီေဒသဟာ ႓မိႂႚဴပမင္းႎုိင္ငံလုိႛ ယူဆႎုိင္ေလာက္ေအာင္ ႓မိႂႚဴပမင္းႎုိင္ငံ တခုရဲႚ ဗိသုကာ အဂႆၝရပ္မဵား ေဴပာပေလာက္ေအာင္ မရႀိပၝ။ (ဥပမာ - ႓မိႂႚ႟ုိး၊ ကဵႂံး၊ နန္းေတာ္ရာ၊ သာသနာ့ အေဆာက္အအုံမဵားနဲႛ အဴခား အသုံးအေဆာင္ ပစၤည္းမဵား) ပင္လယ္ဆိပ္ကမ္း႓မိႂႚ ဴဖစ္ခဲ့ရင္ ကုန္သၾယ္ ကူးသန္း ဴပႂခဲ့တဲ့ ႎုိင္ငံမဵားရဲႚ အေထာက္အထားမဵား (ဥပမာ - အႎုပညာ လက္ရာ ပစၤည္းမဵား၊ ဒဂႆၝးမဵား) ကုိ ေတၾႚရႀိရမႀာ ဴဖစ္ေပမယ့္ ယခု မေတၾႚရပၝ။ မုိးမဵားတဲ့ ေဒသဴဖစ္လုိႛ ေရႀးပစၤည္းမဵား ပဵက္စီး လၾယ္တယ္လုိႛ ဆုိႎုိင္ေပမယ့္လဲ မရႀိလုိႛသာ မေတၾႚရတာလုိႛ ေဴပာတာက ပုိ႓ပီး မႀန္ႎုိင္ပၝတယ္။ ဒီေဒသက ေတၾႚရႀိတဲ့ အေထာက္အထားမဵားဟာ သုဝဏၧဘူမိ ႓မိႂႚဴပ မင္းႎုိင္ငံလုိႛ ယူဆႎုိင္ေလာက္ေအာင္ ဴပည့္စုံလုံ ေလာက္မႁ မရႀိပၝ။ ဒၝေဳကာင့္ ဒီေဒသဟာ သုဝဏၧဘူမိ ႓မိႂႚဴပ မင္းႎုိင္ငံရဲႚ ႓မိႂႚေဟာင္း၊ ႓မိႂႚေတာ္လုိႛ ယူဆဘုိႛ အလၾန္ ခဲယဥ္းပၝတယ္။ ရီဂဵင္နယ္လီေမက သုဝဏၧဘူမိ ႓မိႂႚဴပ မင္းႎုိင္ငံဟာ အင္ဒုိနီးရႀားႎုိင္ငံသာ ဴဖစ္ႎုိင္တယ္လုိႛ ဆုိပၝတယ္။ အရႀင္စကၠပၝလကေတာ့ အင္ဒုိနီးရႀားႎုိင္ငံ သုမာဳတာက႗န္း (ဆူမားဳတား) သာလ႖င္ မူလ သုဝဏၧဘူမိ ဴဖစ္တယ္လုိႛ ဆုိပၝတယ္။

ဝင္းက႟ၾာမႀာ တူးေဖာ္ ေတၾႚရႀိတဲ့ အေဆာက္အအုံမဵား ထဲက ကုန္းအမႀတ္ (၁) အေဆာက္အအုံသာ ဴပည့္စုံမႁ ရႀိသင့္သေလာက္သာ ရႀိတယ္။ ဒီအေဆာက္အအုံဟာ အုတ္စီပုံ ညံ့တယ္၊ အုတ္ဴမစ္ မခဵဘူး၊ အုတ္ထူ ၄ ေပခၾဲႚခန္ႛသာ ရႀိတယ္။ အုတ္ခဵပ္႒ကီးမဵားနဲႛ ေဆာက္လုပ္ထားတယ္။ အေဆာက္အအုံရဲႚ နံရံဟာ ေတာင္ေဴမာက္ တန္းမေနဘဲ အေနာက္ဘက္ကုိ ၁၅ ဒီဂရီ တိမ္းေစာင္းေနတာ ေတၾႚရပၝတယ္။ ဴမန္မာႎုိင္ငံ အလယ္ပုိင္းက ဗိႍႎုိး႓မိႂႚက အေဆာက္အအုံေတၾကလဲ အုတ္စီပုံ ညံ့တယ္။ အုတ္ဴမစ္ မခဵဘူး။ အုတ္ထု ၄ ေပခၾဲခန္ႛ ရႀိတယ္။ အုတ္ခဵပ္႒ကီးေတၾနဲႛ ေဆာက္လုပ္တယ္။ အေဆာက္အအုံရဲႚ နံရံဟာ အေနာက္ဘက္သုိႛ ၁၃ ဒီဂရီ တိမ္းေစာင္းေနတယ္။ ဒၝအဴပင္ ဗိႍႎုိးမႀာ ေတၾႚရတဲ့ ေရစင္သၾန္းအုိးရဲႚ ႎႁတ္သီးေခၝင္းမဵားနဲႛ တူတဲ့ ႎႁတ္သီးေခၝင္းမဵားကုိ ဒီေဒသမႀာ ေတၾႚရပၝတယ္။ (ပုံ ၈၊ ၉၊ ဳကည့္) ဒၝေဳကာင့္ ဒီေဒသဟာ ဗိႍႎုိး ႓မိႂႚဴပႎုိင္ငံနဲႛ ဆက္သၾယ္မႁ ရႀိတယ္လုိႛ ယူဆႎုိင္ပၝတယ္။ အေဆာက္အအုံရဲႚ နံရံေတၾ အေနာက္ဘက္ကုိ တိမ္းေစာင္းတာကုိ ဳကည့္႓ပီး၊ ဒီေဒသ ေပၞေပၝက္ခဲ့တဲ့ အခဵိန္ကာလကုိ ခန္ႛမႀန္းရင္ ဒီေဒသဟာ ေအဒီ (၁) ရာစုႎႀစ္ အေစာပုိင္းကာလ ဴဖစ္ႎုိင္ေဳကာင္း ယူဆႎုိင္ပၝတယ္။ အခဵႂပ္အားဴဖင့္ ဆုိရေသာ္ ဒီေဒသဟာ ပညာရႀင္ အခဵႂိႚ ယူဆသလုိ၊ သုဝဏၧဘူမိ ႓မိႂႚဴပႎုိင္ငံရဲႚ ႓မိႂႚေတာ္ ဴဖစ္တယ္ ဆုိတာ ယူဆဘုိႛ အလၾန္ခဲယဥ္း႓ပီး၊ ဒီေဒသဟာ ေအဒီ (၁) ရာစုႎႀစ္ အေစာပုိင္း ကာလမႀာ ေပၞထၾန္းခဲ့တဲ့ ႓မိႂႚတ႓မိႂႚ ဴဖစ္တယ္ ဆုိတာသာ ယူဆႎုိင္ေဳကာင္း တင္ဴပ လုိက္ရပၝတယ္။

ခင္ေမာင္႒ကီး

ကဵမ္းကုိးစာရင္း။

၁။ စကၠပၝလ ဗုဒၭသာသနိကပဌဝီဝင္ ကဵမ္း႒ကီး၊ ရန္ကုန္၊ သုဓမၳဝတီ စာပုံႎႀိပ္တုိက္၊ ၁၉၅၈။

၂။ ဴမင့္ေအာင္ "သုဝဏၧဘူမိ႓မိႂႚေဟာင္း သမုိင္း အေထာက္အထား" တကၺသုိလ္ ပညာပေဒသာ စာေစာင္၊ တၾဲ ၁၂၊ ပုိင္း ၁၊ ၁၉၇၈ စာ - ၅၉ - ၆၇။

၃။ သန္းထၾန္း "ေတာင္ေဴမာက္တန္း ေရႀးဴမန္မာနံရံ" ကလဵာ မဂၢဇင္း၊ အမႀတ္ ၇၆၊ ဇၾန္ ၁၉၉၁ စာ ၁၉ - ၂၂။

၄။ ေအာင္ေသာ္ "ဗိႍႎုိး ႓မိႂႚေဟာင္း" တကၠသုိလ္ ပညာပေဒသာ စာေစာင္၊ တၾဲ ၁၊ ပုိင္း ၂၊ ၁၉၆၆၊ စာ ၂၅၃ - ၃၀၁

၅။ Aung Thaw: Report on the Excavations at Beikthano, Rangoon. Ministry of Union Culture, 1968.

၆။ Lemay: Reginalh. The Culture of South-East Asia, London, 1964, Third Impression.

ေနာက္ဆၾဲတၾဲ ေဴမပံုမဵား

ပံု - ၄၊ ဝင္းကအမႀတ္ (၅) ကုန္းပႎၮက္ပံု။ (ေရႀးေဟာင္း သုေတသန ဦးစီး ဌာနက ကူးယူ ေဖာ္ဴပတယ္။)

ပံု - ၆၊ ဝင္းကအမႀတ္ (၆) ကုန္းပႎၮက္ပံု။ (ေရႀးေဟာင္း သုေတသန ဦးစီး ဌာနက ကူးယူ ေဖာ္ဴပတယ္။)

ပံု - ၇၊ ကုမာရေစတီ ပႎၮက္ပံု။ (ေရႀးေဟာင္း သုေတသန ဦးစီး ဌာနက ကူးယူ ေဖာ္ဴပတယ္။)

ပံု - ၈၊ ဗိႍႎိုး ေရစင္သၾန္း ႎႁတ္သီးေခၝင္းမဵားပံု။ Aung Thaw : 1968

ဆက္ႎၿယ္တဲ့ အေဳကာင္းအရာ

• ဗိႍႎိုး ႓မိႂႚေဟာင္းႎႀင့္ သမိုင္း အဴမင္ အပိုင္း (၁)
• ဗိႍႎိုး ႓မိႂႚေဟာင္းႎႀင့္ သမိုင္း အဴမင္ အပိုင္း (၂)
• ေနာက္ေတၾႚ ပဵႃယဥ္ေကဵးမႁ အေထာက္အထားမဵား
• ဟန္လင္း ႓မိႂႚေဟာင္း အပိုင္း (၁)
• ဟန္လင္း ႓မိႂႚေဟာင္း အပိုင္း (၂)
• သေရေခတၨရာ ႓မိႂႚေဟာင္း
• တေကာင္း ႓မိႂႚေဟာင္း အပိုင္း (၁)
• တေကာင္း ႓မိႂႚေဟာင္း အပိုင္း (၂)
• တမၯႎိုင္ငံ တည္ေထာင္ဴခင္း