ဴမန္မာႎုိင္ငံ သုေတသန အသင္း၏ ဘဝခရီး (၁၉၁၀ မႀ ၁၉၁၄ ထိ ပထမ ၅ ႎႀစ္ပုိင္း)

"ဴမန္မာႎုိင္ငံ သုေတသန အသင္း" ကုိ တည္ေထာင္ရန္ မစၤတာ ေဂဵအဲ့စ္ဖာနိဗဲလ္ (၁၈၇၈ - ၁၉၆၀) သည္ ၁၉၀၈ ခုႎႀစ္တၾင္ အဳကံရသည္။^၁ ထုိစဥ္ အခၝက ယုိးဒယား ႎုိင္ငံတၾင္ ဴမန္မာ အမဵႂိးသား ဦးေအာင္သိန္း (၁၈၇၀ - ၁၉၈၅) သည္ "ယုိးဒယား ႎုိင္ငံ အသင္း" ၏ အကဵႂိးေဆာင္ လက္ေထာက္ အတၾင္းေရးမႀႃး အဴဖစ္ ေဆာင္႟ၾက္လဵက္ ရႀိသည္။ ယင္းအသင္း၏ ဂဵာနယ္ သုိႚလည္း စာတမ္းမဵား ဴပႂစု ေပးပုိႚလဵက္ ရႀိသည္။ ၁၉၀၈ ခု၊ စက္တင္ဘာလ ထုတ္ဂဵာနယ္ အတၾဲ ၅၊ အပုိင္း ၁ ထၾက္ေသာအခၝ ဦးေအာင္သိန္းသည္ ဂဵာနယ္ တေစာင္ကုိ ၃၁ ေမ ၁၉၀၉ ရက္စၾဲ ထုိး၍ မိမိ၏ အ႒ကီးအကဲ ဴဖစ္ဖူးသူ၊ စာေတာ္ဴပန္ ဝန္ေထာက္ ဦးထၾန္း႓ငိမ္း ထံသုိႚ ပုိႚလုိက္သည္။^၂ ဤစာေစာင္သည္ မစၤတာ ဖာနိဗဲလ္၏ အဳကံကုိ ေအာင္ဴမင္ေအာင္ မဵားစၾာ အေထာက္အကူ ဴပႂသည္ဟု ယုံမႀတ္ႎုိင္ရန္ အေဳကာင္းမဵားကုိ ေတၾႚရသည္။ မစၤတာ ဖာနိဗဲလ္သည္ ဤစာေစာင္ကုိ ဦးထၾန္း႓ငိမ္း ထံမႀ ေတာင္းယူ၍ စိတ္ပၝ ဝင္စားမည္ ထင္ရေသာ သူမဵားအား ဴပသကာ၊ အလားတူ အသင္း တသင္း ဴမန္မာႎုိင္ငံတၾင္ တည္ေထာင္ရန္ လုိအပ္ေဳကာင္းကုိ လႀည့္လည္ ေဟာေဴပာ ေနပုံရသည္။^၃

စိတ္ပၝ ဝင္စားသူမဵား ဦးေရ မဵားဴပား လာေသာ အခၝ မစၤတာ ဖာနိဗဲလ္ တုိႚသည္ ယာယီ ေကာ္မတီ တရပ္ကုိ ဖၾဲႚစည္း ႓ပီးလ႖င္ အသင္း တည္ေထာင္မည့္ အေဳကာင္း လႀည့္စာမဵားကုိ ၁၈ ႎုိဝင္ဘာလ ၁၉၀၉ တၾင္ ဴမန္မာႎုိင္ငံ အရပ္ရပ္သုိႚ ေပးပုိႚ ေဝငႀသည္။ ထုိအခၝ ပုဂၢႂိလ္ ၂၃၈ ဦးထံမႀ အသင္းတၾင္ စိတ္ဝင္စားေဳကာင္း ဴပန္စာ ရသည္။

၁၉ ေဖေဖာ္ဝၝရီလ ၁၉၁၀ သုိႚ ေရာက္လ႖င္ ယာယီ ေကာ္မတီသည္ အစည္းအေဝး ကဵင္းပ၍ အေထၾေထၾ ေကာ္မတီႎႀင့္ ဆပ္ေကာ္မတီ တုိႚကုိ ဖၾဲႚစည္းသည္။ တည္ေထာင္ လတၨံေသာ အသင္းကုိ 'ဴမန္မာႎုိင္ငံ သုေတသန အသင္း'^၄ ဟု မႀည့္ေခၞရန္ ဆုံးဴဖတ္သည္။ အသင္း၏ ဥပေဒဳကမ္း မဵားကုိ ေဆၾးေႎၾး အတည္ဴပႂသည္။ ေကာ္မတီတၾင္ ဝင္ေရာက္ ေဆာင္႟ၾက္ရန္ (၁) ဝတ္လုံေတာ္ရ ဦးခင္ (၂) ဦးေနဒၾန္း (၃) ပဵဥ္းမနား မင္းသား^၅ (၄) ဳကက္သေရေဆာင္ ေ႟ၿစလၾယ္ရမင္း ဦးဘုိးစ (၅) အိႎၬိယ ေဆးဘက္ဝန္ထမ္း ကက္ပတိန္ ဘခက္ တုိႚကုိ ဖိတ္ေခၞမည္ဟု ဆုံးဴဖတ္သည္။

၁၉၁၀ ခုႎႀစ္ မတ္လ ၂၉ ရက္ အဂႆၝေနႚ ညေနတၾင္ ဘားနဒ္ အခမဲ့ စာဳကည့္တုိက္၌ ပဏာမ အစည္းအေဝးကုိ ကဵင္းပသည္။ ဴမန္မာႎုိင္ငံ တတိယေဴမာက္ ဒုတိယ ဘုရင္ခံ၊ အိႎၬိယ မဟာရႉ ေသနာပတိ ဘၾဲႚခံ၊ အိႎၬိယႎုိင္ငံ ဝန္ထမ္း၊ ဂုဏ္ထူးေဆာင္ ဆာ ဟာဘတ္ သာကယ္ ဝႁိက္က သသာပတိ အဴဖစ္ ေဆာင္႟ၾက္သည္။

အစည္းအေဝး ဖၾင့္ေသာ အခၝ အသင္း ဥကၠႉ မစၤတာ အီးလ္စ္က စကား အနည္းငယ္ဴဖင့္ နိဒၝန္း ပဵႂိးသည္။ ဴမန္မာႎုိင္ငံ ဆုိင္ရာ ရာဇဝင္ သမုိင္း ပညာ၊ လူမဵႂိးစု ႎုိင္းယႀဥ္ ပညာ၊ ဘာသာ ေဗဒ ပညာတုိႚမႀ စ၍ ယင္းတုိႚႎႀင္ ႎႀီးႎၾယ္ ဆက္စပ္ ေနေသာ ဘာသာရပ္မဵား ေလ့လာေရးကုိ အားေပး လုိေသာ ရည္႟ၾယ္ခဵက္ဴဖင့္ လည္းေကာင္း၊ ဴမန္မာမဵားႎႀင့္ ႓ဗိတိန္မဵား အခဵင္းခဵင္း ခဵစ္ခင္ ေလးစားမႁကုိ ပုိမုိ တုိးပၾား ေစလုိေသာ ရည္႟ၾယ္ခဵက္ဴဖင့္ လည္းေကာင္း၊ 'ဴမန္မာႎုိင္ငံ သုေတသန အသင္း' ကုိ တည္ေထာင္ေဳကာင္း အထူး ထည့္သၾင္း ေဴပာဆုိသည္။ မစၤတာ ဖာနိဗဲလ္၏ စိတ္အား ထက္သန္မႁႎႀင့္ ႒ကိႂးပမ္း အားထုတ္မႁ တုိႚေဳကာင့္ အသင္း႒ကီး ဴဖစ္လာေဳကာင္း၊ ပဏာမ အစည္းအေဝးသုိႚ မစၤတာ ဖာနိဗဲလ္ မတတ္သာ၍ မလာ ေရာက္ႎုိင္သည့္ အတၾက္ ႎႀေဴမာ တသမိေဳကာင္း တုိႚကုိလည္း အမႀတ္တရ ဴဖည့္စၾက္ ေဴပာဆုိသည္။

ထုိႚေနာက္ ဦးေမေအာင္ (၁၈၈၁ - ၁၉၂၆) က ပဏာမ မိန္ႚခၾန္းကုိ အဂႆလိပ္ ဘာသာဴဖင့္ ဖတ္ဳကားသည္။ သုေတသန လုပ္ရန္ လုိေနေသာ ကိစၤ အမဵႂိးမဵႂိးတုိႚ အေဳကာင္းကုိ မိန္ႚခၾန္းတၾင္ အကဵယ္တဝင့္ ရႀင္းလင္း တင္ဴပသည္။ မဳကာေသးမီက ထုတ္ေဝေသာ ယုိးဒယား ႎုိင္ငံ အသင္း ဂဵာနယ္တၾင္ ယုိးဒယားေရာက္ ဴမန္မာ အမဵႂိးသား တဦး ဴပႂစုသည့္ စာမဵက္ႎႀာ တရာေကဵာ္ေသာ သုေတသန စာတမ္း^၆ ကုိ ေတၾႚရ သဴဖင့္ ဴမန္မာ ႎုိင္ငံ သုေတသန အသင္း သက္ဆုိး ရႀည္လိမ့္မည္ အေဳကာင္းကုိ ေဟာကိန္း ထုတ္ႎုိင္ေဳကာင္း ထည့္သၾင္း ေဴပာဆုိသည္။ ထုိႚဴပင္ အသင္းဝင္ ဦးေရ ေဴခာက္ဆယ္ခန္ႚသာ ရလိမ့္မည္ဟု ထင္ခဲ့ေသာ္လည္း ထင္သည္ထက္ မဵားစၾာ ပုိ၍ မူလ အသင္းဝင္ ဦးေရ ၂၁၃ ဦး အထိ ရႀိေန႓ပီ ဴဖစ္ေဳကာင္း အစီရင္ ခံသည္။

ထုိႚေနာက္ သဘာပတိ ဆာ ဟာဘတ္ ဝႁိက္က နိဂုံး စကား ေဴပာသည္။ ေကာင္းဴမတ္ေသာ ရည္႟ၾယ္ခဵက္၊ ေကာင္းဴမတ္ေသာ လမ္းစဥ္ တိုႚဴဖင့္ ဴမန္မာႎုိင္ငံ သုေတသန အသင္းကုိ တည္ေထာင္ လုိက္ဴခင္းသည္ ဴမန္မာႎုိင္ငံ သမုိင္းတၾင္ အေရးပၝေသာ ဴဖစ္ရပ္ တခု ဴဖစ္ေဳကာင္း၊ ဤအသင္းမဵႂိးကုိ ေရႀးအထက္ေကဵာ္ ကာရီက မတည္ေထာင္ ခဲ့သည့္မႀာ အံ့ဖၾယ္ ေကာင္းေဳကာင္း၊ အသင္း အမႁေဆာင္ အဖၾဲႚတၾင္ ႎုိင္ငံဴခားသားႎႀင့္ တုိင္းရင္းသား ဦးေရ အခဵႂိးမ႖မ႖ ပၝဝင္ ေနသည္မႀာ အားရဖၾယ္ ေကာင္းေဳကာင္း၊ ဴမန္မာ တုိႚသည္ မိမိတိုႚ၏ ရာဇဝင္ႎႀင့္ ႟ုိးရာ ယဥ္ေကဵးမႁတၾင္ စိတ္ပၝ ဝင္စားသူမဵား ဴဖစ္ဳက၍ ဴမန္မာ ပညာရႀင္ မဵားကုိ အသင္း အေဳကာင္း သေဘာေပၝက္ စိတ္ဝင္ စားေအာင္ ေဆာင္႟ၾက္ ႎုိင္လ႖င္ သင့္မည္ ဴဖစ္ေဳကာင္း တိုႚဴဖင့္ ဴမန္မာ ႎုိင္ငံတၾင္ ၃၂ ႎႀစ္တုိင္တိုင္ အမႁ ထမ္းခဲ့သည့္ ဆာ ဟာဘတ္ ဝႁိက္က အားေပး တုိက္တၾန္း ေဴပာဆုိသည္။

၁၉၁၀ ခုႎႀစ္၊ ဳသဂုတ္လ ၁၆ ရက္ေနႚတၾင္ ရန္ကုန္ ေကာလိပ္ ေကဵာင္း၌ အသင္း၏ ပထမ အ႒ကိမ္ အေထၾေထၾ အစည္းအေဝးကုိ ကဵင္းပသည္။ ဒုတိယ ဘုရင္ခံ ဆာ ဟာဗီ အဒမ္ဆန္က သဘာပတိ အဴဖစ္ ေဆာင္႟ၾက္သည္။ အကဵႂိးေဆာင္ အတၾင္းေရးမႀႃး မစၤတာ ခဵား ဒူ႟ၾာဇဲ (၁၈၇၁ - ၁၉၅၀) က အစီရင္ခံစာ ဖတ္သည္။ အစီရင္ခံစာတၾင္ အသင္း ဂဵာနယ္ကုိ ေအာက္တုိဘာလ အတၾင္း ထုတ္ေဝႎုိင္မည္ ထင္ေဳကာင္း၊ သုေတသန စာတမ္း ေလး၊ ငၝးေစာင္၊ အေထၾေထၾ ေဆာင္းပၝးမဵား၊ စာအုပ္ စာတမ္း သုံးသပ္ခဵက္မဵား၊ မႀတ္ခဵက္မဵား၊ စုံစမ္း ေမးဴမန္းခဵက္မဵား စသည္တုိႚကုိ ထည့္သၾင္းရန္ ရည္႟ၾယ္ေဳကာင္း ေဖာ္ဴပသည္။ ဴမန္မာႎုိင္ငံတၾင္ ေနထုိင္ သူတုိႚက ဴမန္မာႎုိင္ငံ အေဳကာင္း စာအုပ္ စာတမ္း အေရးအသား နည္းပၝး၍ လတ္ဆင္၊ ေဖာ္သ႖မၳာ၊ ဂ႟ုံ ေဒၾဒဲ၊ ဗီဂေႎၭ၊ ဒီဗယ္ေလဵ၊ ပယ္လီယုိ စေသာ သူစိမ္းမဵားက အေရးအသား မဵားဴပားေဳကာင္းကုိ အားနာစၾာႎႀင့္ တင္ဴပကာ၊ အသင္းဝင္ ပုဂၢိႂလ္ ပညာရႀင္တုိႚ ထံမႀ စာတမ္းမဵား၊ ေဆာင္းပၝးမဵားကုိ ေတာင္းခံသည္။ ႓ပီးလ႖င္ မစၤတာ ဇာနိဗဲလ္ ေရးေသာ Matriarchal Vestiges in Burma (Myanmar) ေခၞ စာတမ္းကုိ ဦးေမေအာင္က ဖတ္၍ အစည္းအေဝးကုိ ႟ုပ္သိမ္းသည္။ (ဤစာတမ္းသည္ အသင္းတၾင္ ပထမဆုံး ဖတ္ေသာ စာတမ္း ဴဖစ္သည္။)

၁၉၁၁ ခုႎႀစ္၊ ဇၾန္လတၾင္ ဴမန္မာႎုိင္ငံ သုေတသန အသင္း ဂဵာနယ္၊ အတၾဲ ၁၊ အပုိင္း ၁ ကုိ အဂႆလိပ္ ဘာသာႎႀင့္ ထုတ္ေဝသည္။^၇ ဂဵာနယ္၏ အ႟ၾယ္မႀာ ၈” × ၅” ဴဖစ္သည္။ စာမဵက္ႎႀာ က - ဃ၊ ၁ - ၁၇၆ ပၝသည္။ ရန္ကုန္႓မိႂႚ၊ အေမရိကန္ ႎႀစ္ဴခင္း သာသနာဴပႂ ပုံႎႀိပ္တုိက္တၾင္ ႟ုိက္သည္။ အုပ္ေရ ငၝးရာ ပုံႎႀိပ္သည္။ တအုပ္လ႖င္ ႎႀစ္ကဵပ္ ရႀစ္ပဲ ႎႁန္းႎႀင့္ အဴပင္တၾင္ ေရာင္းသည္။

အသင္း၏ ရည္႟ၾယ္ခဵက္ကုိ ဂဵာနယ္တၾင္ ေအာက္ပၝ အတုိင္း ေဖာ္ဴပ ထားသည္။

For the Investigation and Encouragement of Arts, Science and Literature in relation to Burma (Myanma) and neighbouring Countries.^၈

အသင္း အမႁေဆာင္ စာရင္းမႀာ ေအာက္ပၝ အတုိင္း ဴဖစ္သည္။

PATRON.

(Sir Herbert Thirkell White, K.C.I.E Retired.)

Sir Harvey Adamson, M.A., L.L.D., Kt., K.C.S.I

Council. President.

The Hon’ble Herbert L.Eales, I.C.S.

Vice – Presidents.

The Hon’ble Maung Bah Too, K.S.M.,C.IE.

The Hon’ble G.F. Arnold. I.C.S.

J.W: Darwood. Esq.

Hon. Secretary.

Maung Tun Nyein.

Members of the Council.

R.E.V. Arbuthnot, I.C.S.

J.G. Rutledge, M.A., Bar. –at-Law.

Maung Shwe Zan Aung, B.A.

Maung May Oung, M.A., L.L.B.

Dr. G.R.T. Ross, M.A., D.Phil.

M. Hunter, M.A.

A.D. Keith, B.A., M.R.A.S.

J. Stuart:

W.G. Wedderspoon, M.A.

Rev. D. Gilmore, M.A.

Rev. J.F. Smith, B.A.

Major W.G. Pridmore, I.M.S.

Rt. Rev. Bishop Cardot.

J.T. Best, M.A.

Maung Ne Dun, F.R.C.I.

Maung Kin, Bar.-at-Law.

Capt. Ba-Ket, I.M.S.

အသင္းသား စာရင္းကုိ အဂႆလိပ္ အကၡရာဴဖင့္ စဥ္၍ စာမဵက္ႎႀာ ၁၆၉ - ၁၇၅ အထိတၾင္ ေဖာ္္ဴပသည္။ ဦးေရ ၂၁၅ ရႀိသည္။ ဴမန္မာ အမည္ ၇၅ ပၝသည္။ တသက္ပန္ အသင္းသား ရႀစ္ေယာက္ ရႀိသည္။ ေမာ္ပီ ဆရာသိန္း (၁၈၆၀ - ၁၉၄၂)၊ ဦးထၾန္း႓ငိမ္း၊ ဦးေတာ္စိန္ခုိ (၁၈၆၄ - ၁၉၃၀) တုိႚမႀာ တသက္ပန္ အသင္းသားမဵား ဴဖစ္ဳကသည္။ အနိစၤ ေရာက္သူ ခုနစ္ဦး၏ အမည္မဵားကုိ ဳကယ္ပၾင့္ ဴပ၍ ထည့္ထားသည္။ ဘိကၡႂ အာနႎၬ ေမတၨယဵ^၉မႀာ တပၝးတည္းေသာ အသင္းဝင္ ဗုဒၭဘာသာ ရဟန္း ဴဖစ္သည္။ မႎၩေလး႓မိႂႚ၊ အထက္ ဴမန္မာႎုိင္ငံ ကလပ္မႀာ တခု တည္းေသာ အသင္းဝင္ အဖၾဲႚအစည္း ဴဖစ္သည္။

ဂဵာနယ္၏ မာတိကာတၾင္ (၁) ပဏာမ အစည္းအေဝး မႀတ္တမ္း၊ (၂) ပထမ အေထၾေထၾ အစည္းအေဝး အေဳကာင္း တင္ဴပခဵက္ (၃) စာတမ္း ၉ ေစာင္၊ (၄) အေထၾေထၾ ေဆာင္းပၝး ၄ ေစာင္၊ (၅) စာအုပ္ စာတမ္း သုံးသပ္ခဵက္ ၂၂ ခဵက္၊ (၆) အသင္းသုိႚ လႀႃေသာ စာအုပ္ စာရင္း၊ (၇) အသင္းေရာက္ ဂဵာနယ္ စာရင္း၊ (၈) အသုဘ သတင္း မႀတ္ခဵက္၊ (၉) အစည္းအေဝး မႀတ္တမ္းႎႀင့္ ေငၾစာရင္း ရႀင္းတမ္းမဵား အဴပင္ (၁၀) အသင္းဝင္ စာရင္းတုိႚ ပၝဝင္သည္။

စာတမ္း တုိႚမႀာ 'ဴမန္မာ မိန္းမမဵား လူမႁေရးတၾင္ တၾင္ကဵယ္ပုံ'၊ 'ဴမန္မာ ႎုိင္ငံတၾင္ သာသနာ သကၠရာဇ္ကုိ သုံးစၾဲဴခင္း'၊ 'ခဵင္းတၾင္း ဴမစ္ညာတၾင္ လူကုိ ယဇ္ပူေဇာ္မႁ'၊ 'လားဟူ၊ ေကာ္၊ ဝ တုိႚ၏ ဘာသာ စကား ေလ့လာခဵက္'၊ 'လားဟူ ကမာၲ တည္ပုံ ေရႀးစကား'၊ 'မၾန္လူမဵႂိး ခႎၭာကုိယ္ အတုိင္းအတာ'၊ 'ကရင္ ေရႀးေဟာင္း ပုံဴပင္'၊ 'ဴမန္မာ မင္းဆက္ သကၠရာဇ္မဵား'၊ 'ခရစ္ယာန္ သာသနာဴပႂ ဴမန္မာ စကား' တုိႚ အေဳကာင္းကုိ တင္ဴပေသာ သုေတသန စာတမ္းမဵား ဴဖစ္ဳကသည္။

အေထၾေထၾ ေဆာင္းပၝး မဵားတၾင္၊ 'ပုံးမဳကည္ နတ္ပၾဲ' အေဳကာင္း၊ 'ဴမန္မာ ႎုိင္ငံတၾင္ ႎႀစ္အမည္ ၁၂ မဵႂိး သုံးစၾဲပုံ'၊ 'မုိး႒ကိႂးထိ ေသသူ၊ ႒ကိႂးဆၾဲ ခဵေသာ သူတုိႚကုိ ေဴမဴမၟႂပ္ သ႓ဂိႂဟ္နည္း'၊ 'ဴမန္မာ သီခဵင္းမဵား အဂႆလိပ္ ဘာသာ ဴပန္ဆုိခဵက္' စသည္ တုိႚကုိ ဖတ္ရသည္။ စာအုပ္ စာတမ္း သုံးသပ္ခန္းတၾင္ သကၠတ ဘာသာ၊ ပၝဠိ ဘာသာ၊ ဴမန္မာႎုိင္ငံ၊ အိမ္နီးခဵင္း ႎုိင္ငံ မဵားတုိႚႎႀင့္ ဆုိင္ရာ စာအုပ္ စာတမ္း မဵားကုိ ေလ့လာ သုံးသပ္ ေဝဖန္ ထားသည္။

ပၝဠိ ဘာသာ ဆုိင္ရာတၾင္ အဂႆလိပ္ ဘာသာဴပန္ 'ေထရီဂၝထာ'၊ 'ဣတိဝုတၨက'၊ 'ဒီယနိကာယ'၊ 'အဘိဓမၳတၨသဂႆ' တုိႚကုိ ပညာရႀိ အသီးသီးက ေဝဖန္ သုံးသပ္ မႀတ္တမ္း တင္သည္။

'အဘိဓမၳေတၨ သဂႆဟ' ကုိ အဂႆလိပ္ ဘာသာ ဴပန္ဆုိေသာ ဦးေ႟ၿစံေအာင္ (၁၈၇၁ - ၁၉၃၂) အား ဘိကၡႂ အာနႎၬေမတၨယဵက မဵားစၾာ သာဓု ေခၞသည္။ ဗုဒၭ ဘာသာသည္ လည္းေကာင္း၊ ဴမန္မာ ႎုိင္ငံသည္ လည္းေကာင္း၊ ရန္ကုန္ ေကာလိပ္သည္ လည္းေကာင္း၊ ဤဘာသာဴပန္ ကဵမ္းအေပၞတၾင္ အထူး ဂုဏ္ယူႎုိင္ေဳကာင္း ဘုန္းေတာ္႒ကီးက မိမိ၏ သုံးသပ္ခဵက္တၾင္ မိန္ႚဆုိေတာ္ မူသည္။

ဗရင္ဂဵီ ဘာသာမႀ ဗုဒၭ ဘာသာသုိႚ ကူးေဴပာင္း လာ၍ အသ႖င္ ဉာဏတိေလာက^၁၀ ဟူေသာ ဘုရား သားေတာ္ဘၾဲႚကုိ ခံယူကာ၊ ဗုဒၭ ကဵမ္းစာ တိုႚကုိ ေလ့လာ လုိက္စားေသာ ဂဵာမန္ ဘုန္းေတာ္႒ကီး ဂဵာမန္ ဘာသာသုိႚ ဴပန္ဆုိသည့္ အဂႆုတၨရ နိကာလ္ႎႀင့္ ပုဂၢလ ပညတၨိ ကဵမ္းတုိႚ ဆုိင္ရာ ေလ့လာ သုံးသပ္ခဵက္လည္း ပၝသည္။

ဗုဒၭ၏ ႎႀစ္ေပၝင္း ႎႀစ္ေထာင့္ ငၝးရာဴပည့္ ေမၾးေနႚ အတၾက္ ဂဵာမန္ ဘာသာဴဖင့္ ထုတ္ေဝေသာ ပၝဠိ ဗုဒၭ သာသနာ ေခၞ ကဵမ္း အေဳကာင္း ကုိလည္း ဖတ္ရသည္။

ဴမန္မာႎုိင္ငံ ပၝဠိ စာေပ သမုိင္း စာအုပ္ အေဳကာင္း ကုိလည္း ေဝဖန္ သုံးသပ္ခဵက္ ႎႀင့္တကၾ ဖတ္ရသည္။

ဴမန္မာ ႎုိင္ငံ ဆုိင္ရာတၾင္၊ ႎႀစ္ဆယ္ ရာစုေခတ္ ဴမန္မာႎုိင္ငံ ႟ႁခင္းမဵား ေခၞ စာအုပ္ သုံးသပ္ခဵက္ ပၝသည္။ ယင္း စာအုပ္တၾင္ ဘိကၡႂ အာနႎၬ ေမတၨယဵ ေရးေသာ ဴမန္မာ့ ဗုဒၭဘာသာ အေဳကာင္း စာတမ္း၊ ဦးေမေအာင္ ေရးေသာ ဴမန္မာ့ဓေလ့ ထုံးစံမဵား အေဳကာင္း စာတမ္း၊ မစၤတာ အီး ေဂဵ ဖူးကား ေရးေသာ က႗န္းသစ္ အေဳကာင္း စာတမ္း မဵားမႀာ အလၾန္ အဖုိးတန္ေဳကာင္း သုံးသပ္သူက ခဵီးကဵႃး တင္ဴပသည္။ ဦးေ႟ၿစံေအာင္ ဴပႂစုေသာ တကၺိကနယဒီပနီ ေခၞ တက္ကဵမ္း အေဳကာင္း၊ အားပၝး တရ တင္ဴပ ထားသည္ ကုိလည္း ေတၾႚရသည္။ ဤကဵမ္းေဳကာင့္ ဴမန္မာတုိႚ၏ အေတၾးအဳကံ၊ အဴပႂအမူ၊ အေလ့အထတုိႚ ေဴပာင္းလဲ လာႎုိင္စရာ ရႀိေဳကာင္း သုံးသပ္သူက ထင္ဴမင္ခဵက္ ေပးသည္။

အိမ္နီးခဵင္း ႎုိင္ငံမဵားႎႀင့္ ပတ္သက္၍ကား၊ 'ယူနန္ ဴပည္နယ္' အေဳကာင္း၊ ေတာ္လမီ၏ 'အေရႀႚ အာရႀ ပထဝီဝင္' အေဳကာင္း၊ 'အင္းဒုိခဵႂိင္းနား ဗုဒၭဘာသာ' အေဳကာင္း၊ 'ယုိးဒယား ေရႀးေဟာင္း သုေတသန လုပ္ငန္းမဵား' အေဳကာင္း သုံးသပ္ခဵက္ တုိႚကုိ ဖတ္ရသည္။

အသုဘ သတင္းခန္းတၾင္ ပုဂၢႂိလ္ ႎႀစ္ဦး အေဳကာင္း ပၝသည္။ ပထမ ပုဂၢိႂလ္မႀာ အိႎၬိယ ႎုိင္ငံ ဝန္ထမ္း၊ မႎၩေလး ခ႟ုိင္ ဝန္ရႀင္ေတာ္မင္း႒ကီး မစၤတာ ဟင္နရီ ေပၝလ္ေတာ္ဒ္ ေနလာ ဴဖစ္သည္။ သီေပၝ မင္းတရား ကုလားဴဖႃ လက္သုိႚ ပၝေတာ္မူ ႓ပီးေနာက္ တုိင္းဴပည္ မ႓ငိမ္မသက္ ရႀိခဵိန္တၾင္ မစၤတာ ေတာ္ဒ္ေနလာ ဴမန္မာႎုိင္ငံသုိႚ ေရာက္လာသည္။ ႓ဗိတိသ႖ နယ္ခဵဲႚကုိ ေတာ္လႀန္ေသာ မဵႂိးခဵစ္ တပ္မဵားႎႀင့္ မဵားစၾာ ရင္ဆုိင္ တုိက္ခုိက္ ရသည္။ ေ႟ၿကဵင္ နယ္တၾင္ ေတာ္လႀန္ေရး အလံကုိ လၿင့္ထူ ေနေသာ မရန္းေကဵာင္း ဘုန္း႒ကီးႎႀင့္ ႒ကိႂက္ဳကံႂ ယႀဥ္႓ပိႂင္ ရသည္။ ကဵား အေရးပုိင္ဟု အမည္ ေပးခံ ရသည္။ အမႁထမ္း ရက္ေရာ ေသာေဳကာင့္ အေသ ေစာရသည္ စေသာ အေဳကာင္းအရာ မဵားကုိ အသုဘ သတင္းတၾင္ ဖတ္ရသည္။

ဒုတိယ ပုဂၢိႂလ္မႀာ၊ ဴပင္သစ္ အမဵႂိးသား ဗုိလ္ခဵႂပ္ ဒီဗယ္ေလဵ ဴဖစ္သည္။ ဒီဗယ္ေလဵသည္ စစ္သား ဘဝမႀ ေရႀးေဟာင္း သုေတသန ပညာရႀင္ ဘဝသုိႚ ကူးေဴပာင္းကာ ကဵမ္းမဵား ဴပႂစုသည္။ 'သေရ ေခတၨရာ ႓မိႂႚေဟာင္း' အေဳကာင္း ဒီဗယ္ေလဵ ေလ့လာ တင္ဴပ ခဲ့ေသာ စာေစာင္ ၂ ရပ္မႀာ ဴမန္မာႎုိင္ငံ အတၾက္ ေကဵးဇူး အလၾန္မဵားသည္ စေသာ အေဳကာင္းအရာ မဵားကုိ အသုဘ သတင္းတၾင္ ဖတ္ရသည္။

အစည္းအေဝး မႀတ္တမ္း မဵားတၾင္ အသင္း၏ လုပ္ေဆာင္ခဵက္ အမဵႂိးမဵႂိးကုိ ေတၾႚရသည္။ ဆပ္ေကာ္မတီ အစည္းအေဝး မႀတ္တမ္း တခုတၾင္ အထူးတလည္ ေတၾႚရ သည္မႀာ အေထၾေထၾ အစည္းအေဝး မဵားသည္ စာတမ္း ဖတ္ဴခင္း၊ ေဆၾးေႎၾးဴခင္း၊ ေဝဖန္ဴခင္း တုိႚဴဖင့္ ဣေ႑ႎၬ ႒ကီးလၾန္းသည္။ အသင္းသားခဵင္း မိတ္ဴဖစ္ ေဆၾဴဖစ္၊ အလ႞ာပ စကား လက္ဆုံ ေဴပာဆုိ ႎုိင္ေအာင္ အေက႗းအေမၾး လုပ္သင့္သည္ ဟူေသာ ဆုံးဴဖတ္ခဵက္ ဴဖစ္သည္။

၁၉၁၀ ခုႎႀစ္၊ ဳသဂုတ္လ ၁၃ ရက္ ေနႚစၾဲပၝ၊ ပထမဆုံး ေငၾစာရင္း ရႀင္းတမ္းတၾင္ အသင္းဝင္ေဳကး အဴဖစ္ ေငၾ ၃၀၈၁ ကဵပ္ ေကာက္ခံ ရရႀိေဳကာင္း၊ ၄၆၄ ကဵပ္ ၈ ပဲ၊ ၆ ပုိင္ သုံးစၾဲ ႓ပီးေဳကာင္း၊ ၂၆၁၆ ကဵပ္၊ ၇ပဲ၊ ၆ ပုိင္ လက္ကဵန္ ရႀိေဳကာင္း ေငၾထိန္း ဦးထၾန္း႓ငိမ္းက တင္ဴပသည္။

သုေတသန အသင္း၏ အဴခား လုပ္ငန္း တရပ္မႀာ သုေတသန စာဳကည့္တုိက္ တခုႎႀင့္ ဴပတုိက္ တခု တည္ေထာင္ရန္ ဴဖစ္သည္။ ကဵမ္းဴပႂ ပုဂၢိႂလ္ မဵားက ေပးပုိႚေသာ ကုိယ္တုိင္ေရး စာအုပ္ အနည္းငယ္ဴဖင့္ စာဳကည့္တုိက္ကုိ အစ ပဵႂိးသည္။ ကမာၲ အရပ္ရပ္မႀာ ေရာက္လာေသာ သုေတသန စာေစာင္ မဵားကလည္း စာဳကည့္တုိက္တၾင္ အ႓မဲ တုိးပၾားလဵက္ ရႀိသည္။

ဴပတုိက္ အတၾက္မူ အလႀႃရႀင္ ၂ ဦး ေပးလႀႃေသာ ေရႀးေဟာင္း ပစၤည္း ၃၇ မဵႂိးဴဖင့္ စတင္ ႎုိင္႓ပီ ဴဖစ္ေဳကာင္း အစီရင္ ခံသည္။ ပစၤည္း အခဵႂိႚမႀာ ဂုိဏ္းအုပ္ ဗီဂေႎၭ စုေဆာင္း ထားခဲ့ေသာ ႟ုပ္ပၾား ဆင္းတုေတာ္မဵား၊ အုတ္ခၾက္မဵား၊ ဝသုႎၭေရ နတ္သမီး ႟ုပ္မဵား စသည္တိုႚ ဴဖစ္သည္။ အဴခား ပစၤည္းမဵားမႀာ ပဲခူး႓မိႂႚ၊ မစၤက္ စနက္ဒင္က မိမိ ဴခံေဴမ အတၾင္းတၾင္ တူးေဖာ္ ရရႀိ၍ ေပးပုိႚ လုိက္ေသာ ေဴမေဆးတံအုိးမဵား၊ အေလးမဵား၊ အုိးကၾဲမဵား စသည္တုိႚ ဴဖစ္သည္။

၁၉၁၁ ခု၊ ဒီဇင္ဘာလတၾင္ ဂဵာနယ္ အတၾဲ ၁၊ အပုိင္း ၂ ထၾက္သည္။ စာမဵက္ႎႀာကုိ အပုိင္း ၁ မႀ ဆက္၍ မယူဘဲ၊ စာမဵက္ႎႀာ ၁ ဟူ၍ အသစ္ ဴပန္စသည္။ ၁၀၂ တၾင္ ဆုံးသည္။

ဤစာေစာင္တၾင္ ထူးဴခားခဵက္မႀာ ေမာ္ပီ ဆရာသိန္း ဴမန္မာ ဘာသာႎႀင့္ ေရးေသာ 'ရႀင္ေစာပု အေဳကာင္း' စာတမ္း ဴဖစ္သည္။ ဴမန္မာစာ မဖတ္ႎုိင္ သူတုိႚ အကဵႂိးငႀာ စာတမ္း အကဵဥ္းခဵႂပ္ကုိ အဂႆလိပ္လုိ ေရးသား ေဖာ္ဴပ ထားခဵက္လည္း ပၝသည္။

ထုိႚဴပင္၊ 'ဴမန္မာ သားေခဵာ့ သီခဵင္းမဵား အေဳကာင္း' ေဆာင္းပၝး တခုကုိ မစၤတာ ေဂဵေအ စတီးဝတ္က တင္ဴပသည္။ ကဗဵာ့ဂုဏ္ႎႀင့္ ဴပည့္ဝေသာ ဤ႟ုိးရာ သားေခဵာ့ သံတုိႚကုိ ကေလး သူငယ္မဵား အတၾက္ မေပဵာက္ မပဵက္ ရေအာင္ ရႀာေဖၾ သင့္ေဳကာင္း အဆုိဴပႂသည္။

စာအုပ္ စာတမ္း သုံးသပ္ခန္းတၾင္ ဦးေတာ္စိန္ခုိ၏ 'ပုဂံ႓မိႂႚ တ႟ုတ္ ေရႀးေဟာင္းပစၤည္း' ေခၞ စာတမ္းကုိ ဦးေမေအာင္က ေဝဖန္ သုံးသပ္သည္။ ဴမန္မာ တုိႚသည္ ဗုဒၭ သာသနာကုိ တ႟ုတ္ဴပည္မႀ တဆင့္ ရေလဟန္ ဦးေတာ္စိန္ခုိ ေရးသား သည္ကုိ ေစာဒက တက္ခဵိန္ ေရာက္ေဳကာင္း ဆုိသည္။

ဴမန္မာ ႎုိင္ငံရႀိ ခရစ္ယာန္ သာသနာဴပႂ အဖၾဲႚမဵား ေခၞ စာအုပ္ကုိ သုံးသပ္ရာတၾင္ 'ဴမန္မာ အမဵႂိးသမီးမဵား ပုဆုိး ဝတ္သည္' ဟူေသာ ေရးသားခဵက္၊ 'ဴမန္မာ့ ေဆးပညာကုိ ႟ႁတ္ခဵ ေဴပာဆုိခဵက္'၊ 'ဴမန္မာ့ ကုိးကၾယ္ ယုံဳကည္မႁ မဵားကုိ အဴပစ္ တင္ခဵက္' စေသာ အခဵက္တုိႚမႀာ မသင့္ေလဵာ္္္္္္္္ေသာ ေရးသားခဵက္မဵားဴဖစ္ေဳကာင္း သုံးသပ္သူက ေဝဖန္ေဴပာဆုိသည္။

'ဴမန္မာ ႎုိင္ငံ ေရႀးေဟာင္း သုေတသန ဌာန ၁၉၁၀ - ၁၁ ခုႎႀစ္ အစီရင္ခံစာ' ကုိ သုံးသပ္ရာတၾင္ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ နိဗၱာန္၊ ရဟန္း စေသာ ဴမန္မာ ေဝၝဟာရ မဵားသည္ တ႟ုတ္ ဘာသာမႀ ဆင္းသက္ လာသည္ ဟူေသာ ဦးေတာ္စိန္ခုိ၏ တင္ဴပခဵက္ကုိ မစၤတာ ဒူ႟ၾာဇဲက သေဘာ မတူႎုိင္ေဳကာင္း ကန္ႚကၾက္ တင္ဴပသည္။

အေထၾေထၾ အေမး အေဴဖ ဗဟု သုတ ခန္းတၾင္ ဦးဘေတက ဴမန္မာ စကား 'ႎႀလုံး' (ဟဒယ) ကုိ 'ႎႀစ္လုံး' ဟု ေရးသည္က မႀန္မည္ ထင္ေဳကာင္း၊ လားဟူ စကား၊ ေကာစကား တုိႚတၾင္ 'နိမ'၊ ဝ စကားတၾင္ 'ရဝႀမ္း' တုိႚသည္လည္း ႎႀလုံးကုိ ေဟာေဳကာင္း၊ အေရအတၾက္ ႎႀစ္ခုဟု အနက္ ထၾက္ႎုိင္ေဳကာင္း တင္ဴပ ထားသည္။

အသင္းသား စာရင္းတၾင္ ၂၃၄ ဦး ေတၾႚရသည္။ ယခင္ စာရင္းထက္ ၁၉ ဦး ပုိလာသည္။

၁၉၁၂ ခုႎႀစ္၊ ဇၾန္လတၾင္ ဂဵာနယ္ အတၾဲ ၂၊ အပုိင္း ၁ ထၾက္သည္။

ဤစာေစာင္တၾင္ ပထမ စာတမ္းမႀာ 'ဴမန္မာ အစ' ဴဖစ္သည္။ ဴမန္မာႎုိင္ငံ၊ ယုိးဒယား ႎုိင္ငံ၊ ပသ႖ႃး က႗န္းဆၾယ္၊ အင္ဒုိနီးသ႖ား စေသာ ေဒသ တဝုိက္ရႀိ လူမဵားသည္ ကုိယ္လုံး ကုိယ္ေပၝက္၊ အသၾင္ သၸာန္၊ အေသၾးအေရာင္ ခၾဲဴခား မရေအာင္ တူညီသည္။ ဤသုိႚ တူညီဴခင္းမႀာ ဤလူမဵႂိး မဵားသည္ ကမာၲ၏ အခဵႂိႚ ေဒသမဵားရႀိ ေရႀးေဟာင္း လူမဵႂိး အခဵႂိႚတုိႚ ကဲ့သုိႚ တမဵႂိးႎႀင့္ တမဵႂိး အဴပႂတ္အဴပႂန္း တုိက္ခုိက္ ေခဵမႁန္းမည့္ အစား ပူးေပၝင္းဴခင္း၊ သုိႚမဟုတ္ အိႎၬိယ ႎုိင္ငံသား မဵားကဲ့သုိႚ ဇာတ္ဴမင့္ ဇာတ္နိမ့္ ခၾဲဴခားကာ တသီးတသန္ႚစီ ေနမည့္ အစား အခဵင္းခဵင္း ေသၾးေႎႀာ ပူးေပၝင္းဴခင္းေဳကာင့္ ဴဖစ္လိမ့္မည္ဟု ဆုိကာ ဴမန္မာ အစ အေဳကာင္းကုိ ေဆၾးေႎၾး တင္ဴပေသာ စာတမ္း ဴဖစ္သည္။

ေနာက္ စာတမ္း တေစာင္မႀာ 'ဴမန္မာ ဇာတ္ပၾဲ အေဳကာင္း' ဴဖစ္သည္။ ဦးဖုိးစိန္ ဇာတ္သဘင္ အဖၾဲႚက စင္တင္ ဴပသေသာ 'တကၠပၸိတႎႀင့္ စႎၬကုမၳာရီ' တုိႚ ပၝဝင္သည့္ ေစာရဗလ ဇာတ္ကုိ အပုိင္း အခန္း ေစ့စုံေအာင္ ရႀင္းလင္း တင္ဴပေသာ စာတမ္းဴဖစ္သည္။

ေနာက္တေစာင္မႀာ 'မၾန္ေကဵာက္စာ ေလ့လာမႁ မႀတ္ခဵက္မဵား' ေခၞ စာတမ္း ဴဖစ္သည္။ ယခုေခတ္ ဴမန္မာစာကုိ ဖတ္ႎုိင္ သူသည္ ေရႀးေခတ္ ဴမန္မာစာကုိ ဖတ္ႎုိင္ရန္ မခဲယဥ္းလႀ၊ သုိႚေသာ္လည္း ယခုေခတ္ မၾန္စာကုိ ဖတ္ႎုိင္ သူသည္ ေရႀးေခတ္ မၾန္စာကုိ ဖတ္ႎုိင္ရန္ မလၾယ္ကူ။ ဘာသာ ၄ မဵႂိးႎႀင့္ ေရးထုိး ထားေသာ ဴမေစတီ ေကဵာက္စာသာ မရႀိလ႖င္ ေရႀးေဟာင္း မၾန္ကုိ ဖတ္ႎုိင္ဖုိႚရန္ အလၾန္ ခဲယဥ္း ခဵိမ့္မည္ဟု စကား ပလၴင္ခံကာ ေရႀးေဟာင္း မၾန္ဘာသာ အေဳကာင္းကုိ တင္ဴပေသာ စာတမ္း ဴဖစ္သည္။

ေနာက္တေစာင္မႀာ စုန္းေမႀာ္၊ အစိမ္းေမႀာ္၊ ေ႕မေမႀာ္၊ ပီယသိဒၭိ၊ ကာယသိဒၭိ စေသာ 'ဴမန္မာႎုိင္ငံ ေမႀာ္ပညာ အေဳကာင္း' ဴဖစ္သည္။

ေနာက္တေစာင္မႀာ 'ဴမန္မာ ကဗဵာဖၾဲႚဆုိ သီကုံးရာတၾင္ ပၝဠိ သကၠတ ဆန္း ပညာကုိ အသုံးဴပႂဴခင္းမႀာ ဆီေလဵာ္သည္ မဆီေလဵာ္သည္' ကုိ ပညာရႀိမဵား ပူးေပၝင္း ေဆၾးေႎၾးေသာ စာတမ္း ဴဖစ္သည္။

စာအုပ္ စာတမ္း သုံးသပ္ခန္းတၾင္ ဴမန္မာစာႎႀင့္ ထုတ္ေဝေသာ ဝန္ဇင္းမင္းရာဇာ ဝတၪႂ အေဳကာင္းကုိ ေတၾႚရသည္။ ႎႀစ္ေပၝင္း ၅၀၀ အတၾင္း လူ႒ကီး သူမမဵား တဆက္မႀ တဆက္ လက္ဆင့္ကမ္းကာ ေဴပာဆုိ ခဲ့သည့္ အခဵက္ တုိႚကုိ သုေတသန ဴပႂ၍ ဦးေမာင္ေမာင္ ေရးသား လုိက္ေသာ ဤဝတၪႂသည္ ဴမန္မာ စာေပ ေလာကတၾင္ ဆန္းသစ္ လာေသာ စာေပ သဏၵာန္ တခု ဴဖစ္ေဳကာင္း သုံးသပ္သူက အားရ ႎႀစ္သက္စၾာ ေဖာ္ဴပ ႒ကိႂဆိုသည္။

အစည္းအေဝး မႀတ္တမ္း တုိႚတၾင္ ၁၉၁၁ ခုႎႀစ္၊ ႎုိဝင္ဘာ ၁၀ ရက္ေနႚ၊ ညေန ၅ နာရီ ခၾဲတၾင္ ကဵင္းပေသာ သာမန္ အစည္းအေဝး အေဳကာင္းကုိ စာမဵက္ႎႀာ ၃ မဵက္ႎႀာ ေဖာ္ဴပ ထားသည္။ အသင္းသား ၂၆ ဦး အစည္းအေဝး တက္သည္။ မစၤတာ ဖာနိဗဲလ္၏ 'ပုဂံဴပည္ တည္ေထာင္ဴခင္း' စာတမ္းကုိ ေဒၝက္တာ ေရာ့စ္က ဖတ္သည္။ ဦးေမေအာင္က ဴဖည့္စၾက္ ေဴပာဆုိသည္။ စာနာ သူတုိႚသည္ စိတ္ပၝ ဝင္စားသူမဵား ဴဖစ္ဳက ေသာ္လည္း ပညာ ႒ကီးသူမဵား မဟုတ္ဳက၍ စာေဟာ သူတုိႚက ေထာက္ေထာက္ထားထားႎႀင့္ ခဵဲႚထၾင္ ေဟာေဴပာ ပၝမႀ လုိက္ႎုိင္မည္ ဴဖစ္ေဳကာင္းကုိ မစၤတာ ရတၨလက္က တင္ဴပသည္။ ႓ပီးလ႖င္ သာသနာဴပႂ ပုဂၢႂိလ္ အႎၩစၤဒဲလ္၏ 'လားဟူ တုိႚ၏ ေရႀး႟ုိးရာ' ေခၞ စာတမ္းကုိ ဖတ္သည္။ လူမဵႂိး အသီးသီး၏ ေရႀး႟ုိးရာ တုိႚမႀာ တမဵႂိးမႀ တမဵႂိးသုိႚ လႀည့္လည္ ကူးစက္ သၾားတတ္ သဴဖင့္ သတိ႒ကီးစၾာႎႀင့္ ဆင္ဴခင္ ရႀင္းလင္းႎုိင္မႀ ေဘးကင္းမည့္ အေဳကာင္းကုိ၊ ေဒၝက္တာ ေရာ့စ္က တင္ဴပကာ အစည္းအေဝးကုိ ႟ုပ္သိမ္းသည္။ အေက႗းအေမၾးဴဖင့္ ဧည့္ခံသည္။

ဆပ္ေကာ္မီတီ အစည္းအေဝး တခု၏ မႀတ္တမ္းတၾင္ အစည္းအေဝး ကဵင္းပရာ ဘာသာ စကားႎႀင့္ ဆုိင္သည့္ ဆုံးဴဖတ္ခဵက္ တရပ္ကုိ ေတၾႚရသည္။ သာမန္ အစည္းအေဝး မဵားတၾင္ အသင္းသား တုိႚသည္ ဴမန္မာ စကားကုိ ဴဖစ္ေစ၊ အဂႆလိပ္ စကားကုိ ဴဖစ္ေစ ေဴပာဆုိ သုံးစၾဲႎုိင္ခၾင့္ ေပးသင့္သည္ ဟူ၍ ေကာ္မတီသုိႚ ေထာက္ခံ တင္ဴပရန္ ဆုံးဴဖတ္ခဵက္ ဴဖစ္သည္။

အသင္းသား ဦးေရ စာရင္းတၾင္ ပထမ စာရင္းတၾင္ထက္ ၁၅ ဦး ပုိလာသည္။ ဂုဏ္ထူးေဆာင္ ဒီပဲယင္း ဝန္ေထာက္ ဦး႓မဲႎႀင့္ ဆရာေဴဖ^၁၁ တုိႚ၏ အမည္မဵား ပၝလာ သည္ကုိ ေတၾႚရသည္။

၁၉၁၂ ခု၊ ဒီဇင္ဘာလတၾင္ ဂဵာနယ္ အတၾဲ ၂၊ အပုိင္း ၂ ထၾက္သည္။ စာမဵက္ႎႀာကုိ အပုိင္း ၁ မႀ ဆက္ယူသည္။ စာမဵက္ႎႀာ (မာတိကာ က - ဃ) ၁၅၂ မႀ စ၍ ၁၈၂ တၾင္ ဆုံးသည္။

ပထမ စာတမ္းမႀာ 'ဴမန္မာဴပည္ သန္းေခၝင္ စာရင္း' အေဳကာင္း မႀတ္ခဵက္ အခဵႂိႚ ဴဖစ္သည္။ အိႎၬိယ ႎုိင္ငံမႀ ေရာက္လာ သမ႖ေသာ ပင္လယ္ကူး သေဘႆာ တုိႚႎႀင့္ ဝင္လာသည့္ အိႎၬိယ လူမဵႂိး တုိႚ၏ ေအာက္တၾင္ ဴမန္မာ တုိႚသည္ မဳကာဴမင့္မီ ကာလ၌ ဴမႂပ္ေပဵာက္ သၾားေတာ့မည္ဟု ဥေရာပ တုိက္သား အမဵားစုက စုိးရိမ္လဵက္ ရႀိသည္။ သုိႚေသာ္လည္း ဤစုိးရိမ္မႁကုိ သန္းေခၝင္ စာရင္းမဵားက အေထာက္အကူ မဴပႂ စသည့္ မႀတ္ခဵက္ အမဵႂိးမဵႂိး ပၝဝင္ေသာ စာတမ္း ဴဖစ္သည္။

ေနာက္ စာတမ္းမႀာ 'ဴမန္မာ ဘာသာႎႀင့္ ရႀိေသာ ေပၝတုဂီ ရာဇဝင္ ေပမူမဵား' အေဳကာင္း ဴဖစ္သည္။ မည္သည့္ ပုဂၢႂိလ္သည္ မည္သည့္ ေခတ္တၾင္ ေရးသားခဲ့မႀန္း မသိရ ေသာ္လည္း၊ ဤ ရာဇဝင္သည္ ငဇဂႆၝႎႀင့္ နတ္သ႖င္ေနာင္တုိႚ အေဳကာင္းကုိ အဴပည့္အစုံဆုံး ေဴပာဴပေသာ ရာဇဝင္ ဴဖစ္သည္ဟု မႀတ္ခဵက္ ခဵသည္ကုိ ေတၾႚရသည္။

ေနာက္တေစာင္ကုိ အထူးတလည္ ေတၾႚရသည္မႀာ ဓာတ္ပုံ ၅ ခဵပ္ႎႀင့္ တင္ဴပ ထားေသာ 'ပုဂံ႓မိႂႚ ယၾန္းထည္ လုပ္ငန္း' အေဳကာင္း ဴဖစ္သည္။ ဥေရာပ တုိက္မႀ ဝင္လာေသာ ေ႔ကထည္ ဖန္ထည္မဵားေဳကာင့္ ဴမန္မာ့ ယၾန္းထည္မဵား ေခတ္မႀိန္လာကာ ဴမန္မာ့ ယၾန္းပညာမႀာ တိမ္ေကာေတာ့ မတတ္ ဴဖစ္ေနသည္ဟု ဆုိသည္။

ေနာက္တေစာင္မႀာ ေမာ္ပီ ဆရာ သိန္း႒ကီး ေရးေသာ 'ရန္ကုန္႓မိႂႚတၾင္ ကုန္းေဘာင္ ဘုရင္ ေခတၨ တည္ေထာင္ စံေနေတာ္မူေသာ ႓မိႂႚေနရာ' အေဳကာင္း ေခၞ ဴမန္မာ ဘာသာႎႀင့္ စာတမ္း ဴဖစ္သည္။ ၁၁၉၆ ခုတၾင္ ဖၾားဴမင္သည့္ သက္ေတာ္ ၇၈၊ ဝၝေတာ္ ၅၈ ရႀိေတာ္မူေသာ ဳကားေတာရ ေကဵာင္းတုိက္တၾင္ သီတင္း သုံးသည့္ ဘုန္းေတာ္႒ကီး ဦးအရိယ မိန္ႚဆုိခဵက္ မဵားကုိ အေဴခဴပႂ၍ ေရးသားေသာ စာတမ္း ဴဖစ္သည္။ ေဴမပုံေဟာင္း တခုလည္း ပၝသည္။

ထုိႚဴပင္ 'ဴမန္မာ သကၠရာဇ္' အေဳကာင္း၊ 'ကခဵင္ လူမဵႂိး အစ' အေဳကာင္း၊ 'ေကဵာက္ဝုိင္းဘုရား' ႎႀင့္ 'ငမုိးရိပ္ မိေကဵာင္း' အေဳကာင္း စာတမ္း တုိႚလည္း ပၝသည္။

စာအုပ္ စာတမ္း သုံးသပ္ခဵက္ အခန္းတၾင္ 'အေရႀႚတုိင္း ပညာကုိ အားေပးေရး' ေခၞ မႀတ္ခဵက္ ရႀည္႒ကီးကုိ ဖတ္ရသည္။ ၁၉၁၁ ခု ဇူလုိင္လတၾင္ အိႎၬိယႎုိင္ငံ၊ ဆင္းမလား ႓မိႂႚ၌ အေရႀႚတုိင္း ပညာရႀင္မဵား ညီလာခံကုိ ကဵင္းပသည္။ ထုိညီလာခံတၾင္ မစၤတာ ဒူ႟ၾာဇဲသည္ ဴမန္မာဴပည္ ကုိယ္စားလႀယ္ အဴဖစ္ ဝင္ေရာက္ ေဆၾးေႎၾးသည္။ ႓ပီးလ႖င္ ဴပည္နယ္ အသီးသီးတၾင္ တုိင္းရင္းသား ေရႀးေဟာင္း ပညာရပ္ မဵားကုိ အားေပး ခဵီးဴမၟင့္ သင့္ေဳကာင္း အိႎၬိယ ႎုိင္ငံ အစုိးရက စာပုိႚသည္။ ထုိအခၝ ဴမန္မာဴပည္ ပညာေရး ဆင္ဒီကိတ္ကုိ အစုိးရက အဳကံေတာင္း၍ ဆင္ဒီကိတ္က အဳကံ ေပးသည္။ ဴမန္မာဴပည္တၾင္ ပၝဠိ ဘာသာ၊ ဴမန္မာ ဘာသာ၊ မၾန္ဘာသာ သင္ဳကား ပုိႚခဵ ေလ့လာေရးကုိ အားေပး သင့္သည္။ စာသင္ ေကဵာင္းမဵားတၾင္ ဴမန္မာစာ အဆင့္အတန္း နိမ့္ကဵဴခင္း၊ 'ဆရာ'^၁၂ မဵား အတၾက္ ေမ႖ာ္လင့္ အားထားဖၾယ္ နည္းဴခင္း၊ စာေရးဆရာ၊ စာတည္းဆရာ၊ ဘာသာဴပန္ ဆရာတုိႚ အတၾက္ လာဘ္လာဘ ေခၝင္းပၝးဴခင္း စေသာ အေဳကာင္း တုိႚေဳကာင့္ သကၠရာဇ္ ခဵႂိင့္၍ နယ္ပယ္ ကဵယ္ေဴပာေသာ ဴမန္မာ စာေပမႀာ ကၾယ္ေပဵာက္ေတာ့ မတတ္ ဴဖစ္သည္။ ဴပန္လည္ အသက္ဆက္ ပဵႂိးေထာင္ရန္ အခဵိန္ ေရာက္ေန႓ပီ။ ထုိႚေဳကာင့္ (က) ေကဵာင္းမဵားတၾင္ ဴမန္မာစာ အဆင့္အတန္း တုိးဴမၟင့္ ေပးရန္ (ခ) စာေပသစ္ ဴပႂစုေသာ စာေရးဆရာႎႀင့္ ဘာသာ ဴပန္ဆရာ တုိႚကုိ ဆုေငၾ ၁၅၀၀ိ ႎႀင့္ ၅၀၀ိ အသီးသီ ေပးရန္ (ဂ) အဴမင့္တန္း ဴမန္မာ စာေပ ဆုိင္ရာ စာေမးပၾဲမဵား ကဵင္းပ ေပးရန္ (ဃ) ဴမန္မာ စာေပကုိ ေကာလိပ္ ေကဵာင္းတၾင္ အထူး ေလ့လာေရး အတၾက္ ဘၾဲႚလၾန္ ပညာသင္ဆု လစာ ၂၀၀ိ ေပးရန္ စသည္ဴဖင့္ ဆင္ဒီကိတ္က ေထာက္ခံ ေရးသား သည္ကုိ ေတၾႚရသည္။

ခဵားလင့္က အတုိခဵႂပ္ စကားေဴပ ဴပန္လည္ ေရးသား ထားေသာ ရႀိတ္စပီးယား၏ အႎီၩႂနီယုိ ကုန္သည္ပဵႂိ ဝတၪႂကုိ ဦးေ႟ၿဳကႃး ကုမၯဏီက ဴမန္မာ ဴပန္ဆုိ ထုတ္ေဝသည္။ ဤသုိႚ အတုိခဵႂပ္ ထုတ္ေဝမည့္ အစား ဴပဇာတ္ စာကုိယ္မဵားကုိ ဦးပုည၏ ဟန္ဴဖင့္ ဘာသာ ဴပန္ႎုိင္လ႖င္ သင့္မည္ ဴဖစ္ေဳကာင့္ ေဝဖန္ သုံးသပ္ထားခဵက္ ကုိလည္း ေတၾႚရသည္။

ထုိႚေနာက္ ဦးေမေအာင္ စုေဆာင္း တည္းဴဖတ္ ထုတ္ေဝေသာ ဧခဵင္းေဟာင္း ၁၂ ေစာင္တၾဲ စာအုပ္ကုိ သုံးသပ္ ထားသည္။ ဴမန္မာ စာေပကုိ အထင္ေသးေသာ ပုဂၢႂိလ္မဵားသည္ ဤ ဧခဵင္းမဵားကုိ ေလ့လာသင့္ေဳကာင္း၊ ဴမန္မာ စာေပသည္ ၁၂ ရာစု ေခတ္တၾင္ စတင္ ခဲ့ေဳကာင္း၊ သကၠရာဇ္ ခဵႂိင့္သည္ႎႀင့္ အမ႖ နယ္ပယ္လည္း ကဵယ္ေဴပာေဳကာင္း၊ သုိႚေသာ္လည္း ဴမန္မာ စာေပကုိ ေလ့လာရန္ အဘိဓာန္မဵား၊ အဖၾင့္ ဋီကာမဵား လုိအပ္ ေနေဳကာင္း၊ သုေတသန အသင္းသည္ ဤ လုိအပ္ခဵက္ မဵားကုိ ဴဖည့္စၾမ္းႎုိင္လ႖င္ အလၾန္ ေကဵးဇူး မဵားမည္ ဴဖစ္ေဳကာင္း မစၤတာ ခဵားဒူ႟ၾာဇဲက အားပၝးတရ ေရးသား တင္ဴပသည္။

ထုိႚဴပင္ ဴမန္မာ သတ္ပုံ 'ပင့္၊ ရစ္၊ ခၾဲထား' အေဳကာင္း၊ ဴမန္မာ့ အတီးအမႁတ္ ပညာ အေဳကာင္း၊ ဴမန္မာဴပည္ ေရႀးေဟာင္း သုေတသန လုပ္ငန္း အေဳကာင္း တုိႚကုိ ဖတ္ရသည္။

အစည္းအေဝး မႀတ္တမ္း တုိႚတၾင္ မစၤတာ ဒူ႟ၾာဇဲ ႎုတ္ထၾက္၍ လစ္လပ္ေသာ ဂဵာနယ္ စာတည္း ေနရာတၾင္ ဦးေမေအာင္အား ေ႟ၾးေကာက္ တင္ေဴမၟာက္ သည္ကုိ ေတၾႚရသည္။ ဴမန္မာႎုိင္ငံ အေဳကာင္း အဖုိးတန္ စာအုပ္မဵားကုိ အသင္း စာဳကည့္တုိက္အား ေပးလႀႃ သဴဖင့္ မစၤတာ ဒၝးဝုဒ္အား ေကဵးဇူး တင္ေဳကာင္း မႀတ္တမ္း တင္ထားသည္။ သာမန္ အစည္းအေဝး တုိႚတၾင္ ဴမန္မာ စကားကုိ ဴဖစ္ေစ၊ အဂႆလိပ္ စကားကုိ ဴဖစ္ေစ သုံးႎုိင္ေဳကာင္း ဆုံးဴဖတ္သည္။

၁၉၁၃ ခု၊ ဇၾန္လတၾင္ ဂဵာနယ္ အတၾဲ ၃၊ အပုိင္း ၁ ထၾက္သည္။

ပထမ စာတမ္းမႀာ 'တလုိင္း ဟူေသာ အမည္ ေဝၝဟာရ ဇာစ္ဴမစ္ကုိ စစ္ေဆးေသာ စာတမ္း' ဴဖစ္သည္။ ဤစာတမ္းကုိ ၁၉၁၃ ခု၊ ဇန္နဝၝရီလ ၃၁ ရက္ ေနႚတၾင္ ကဵင္းပေသာ ႎႀစ္လည္ အေထၾေထၾ အစည္းအေဝး၌ မစၤတာ ဒဗလဵႃ ဂဵီ ကူးပၝး၏ ကုိယ္စား စာတည္း ဦးေမေအာင္က ဖတ္သည္။ မစၤတာ ကူးပၝးသည္ မၾန္ ဘာသာ စာေမးပၾဲ ေဴဖဆုိ ေအာင္ဴမင္၍ အစုိးရ ဆုကုိ ပထမဆုံး ရေသာ ပုဂၢႂိလ္ ဴဖစ္သည္။

ေနာက္စာတမ္းမႀာ ဴမန္မာစကား၏အေနအထားကုိ ေလ့လာေသာ စာတမ္းဴဖစ္သည္။ ဝင္၊ တၾင္၊ တၾင္း၊ အတၾင္း၊ ခၾင္း၊ ထၾင္း၊ သၾင္း ဆုိေသာ အနက္ခဵင္း ႎႀီးႎၾယ္သည့္ ပုဒ္စုတၾင္ 'ဝင္' ဆုိေသာ ပုဒ္သည္ 'ဓာတ္' ဴဖစ္ႎုိင္ပုံ၊ ေဝ့၊ ေကၾႚ၊ ေကၾး၊ ေခၾ၊ ေခၾး၊ ေပၾ တုိႚတၾင္ 'ေဝ' သည္ 'ဓာတ္' ဴဖစ္ႎုိင္ပုံ စသည္တုိႚကုိ ေဆၾးေႎၾး တင္ဴပသည္။

ဴမန္မာ သီခဵင္း သုံးပုဒ္ကုိ ေလ့လာ တင္ဴပေသာ စာတမ္း တေစာင္ ကုိလည္း ေတၾႚရသည္။ စာတမ္းရႀင္က ဴမန္မာ ကဗဵာႎႀင့္ ပတ္သက္၍ မႀတ္ခဵက္ ခဵသည္မႀာ -

"Their verse is post-impressionist they supply the spiritual essence and leave the clothing of it with material significance to the imagination of the reader, it is co-operative verse" ဟူ၍ ဴဖစ္သည္။

ထုိႚဴပင္ 'ဟံသာဝတီ သမုိင္း မႀတ္စုမဵား'၊ 'ေရႀးေဟာင္း မၾန္ပုံဴပင္မဵား'၊ 'ဴမန္မာ တေစၽ ပုံဴပင္မဵား' စသည္ တုိႚကုိလည္း ဖတ္ရသည္။ ပဥၤ႟ူပ၊ ေငၝင္းငႀက္၊ ရႀဥ္ႚပဵံႎႀင့္ ရႀႃးပဵံ၊ ကယား ဴပည္နယ္က ကဵတ္ဂူ၊ ငၝးရာတၾင္း ခရီး စသည္ တုိႚႎႀင့္ ပတ္သက္ေသာ ေမးဴမန္း စုံစမ္းခဵက္ တုိႚလည္း ပၝသည္။

၁၉၁၃ ခု ဒီဇင္ဘာလတၾင္ ဂဵာနယ္ အတၾဲ ၃၊ အပုိင္း ၂ ထၾက္သည္။

ပထမ ဦးစၾာ မၾန္ဘာသာကုိ သိပၯံ နည္းကဵကဵ ေလ့လာရန္ လုိအပ္႓ပီ ဆုိေသာ အဆုိ ဴပႂခဵက္ဴဖင့္ 'မၾန္ နိႍယမဵား' ေခၞ စာတမ္းကုိ မစၤတာ ဒူ႟ၾာဇဲက တင္ဴပသည္။

႓ပီးလ႖င္ 'မုိးေခၝင္ ေရရႀား ရပ္ဝႀမ္း၌ စုိက္ပဵႂိးေသာ ႎႀံစားေဴပာင္းကုိ ႎႀိပ္စက္ ေနသည့္ ပၾင့္ဴဖႃပင္ အေဳကာင္း' စာတမ္းကုိ ဓာတ္ပုံႎႀင့္ တကၾ တေနရာတၾင္ ဖတ္ရသည္။ ပၾင့္ဴဖႃသည္ အခဵႂိႚ ပုဂၢႂိလ္မဵား ထင္သကဲ့သုိႚ ႎုိင္ငံဴခားမႀ ဝင္ေရာက္ လာေသာ အပင္ မဟုတ္။ တုိင္းရင္းပင္ ဴဖစ္သည္။ ပၾင့္ဴဖႃပင္ကုိ အေဳကာင္း ဴပႂ၍ ပၾင့္ဴဖႃ႓မိႂႚ အမည္ ဴဖစ္ေပၞခဲ့ေဳကာင္း တင္ဴပသည္။

'ဴမင္းဴခံ ခ႟ုိင္ရႀိ ခဵင္းလူမဵႂိးမဵား' အေဳကာင္း၊ 'ပထဝီ ဆုိင္ရာ ဴမန္မာ အမည္မဵားတၾင္ အနက္ အဓိပၯာယ္ ရႀိပုံ' အေဳကာင္းမဵား ကုိလည္း ဖတ္ရသည္။

အသင္း အစည္းအေဝး မႀတ္တမ္း တုိႚ၌ အထူးတလည္ ေတၾႚရသည္မႀာ 'စတီဗင္ဆင္၏ ဴမန္မာ - အဂႆလိပ္ အဘိဓာန္ကုိ သုေတသန အသင္းက ခဵဲႚထၾင္ တည္းဴဖတ္ခဵိန္ ေရာက္ေနေဳကာင္း' အဆုိဴပႂခဵက္ ဴဖစ္သည္။^၁၃ ၁၉၁၄ ခု ဇန္နဝၝရီလ ၁၆ ရက္ေနႚတၾင္ ကဵင္းပေသာ ဆပ္ေကာ္မီတီ အစည္းအေဝးက ဘန္ေကာက္ ႓မိႂႚေန ခၾန္ဖရဲဆၾန္ဆာလရက္^၁၄ကုိ အသင္းဝင္ အဴဖစ္ လက္ခံေဳကာင္း မႀတ္တမ္း တင္သည္။

၁၉၁၄ ခု၊ ဂဵာနယ္ အတၾဲ ၄ ကုိ ဧ႓ပီလတၾင္ အပုိင္း ၁၊ ဳသဂုတ္လတၾင္ အပုိင္း ၂၊ ဒီဇင္ဘာလတၾင္ အပုိင္း ၃ ဟူ၍ ခၾဲဴခား ထုတ္ေဝသည္။ အသင္းသားမဵား ပုိမုိ စိတ္ဝင္စား ႎုိင္ေအာင္ ၂ တၾဲ ထုတ္ရာမႀ တတၾဲ တုိးကာ ၃ တၾဲ ထုတ္ေဝသည္။ ဓာတ္ပုံမဵား၊ ေကဵာက္စာမဵားႎႀင့္ အဴခား သ႟ုပ္ေဖာ္ ပုံမဵားကို ေခဵာင္ေခဵာင္ခဵိခဵိ ထည့္သၾင္း ႎုိင္ရေအာင္ ဂဵာနယ္၏ အ႟ၾယ္ ကုိလည္း ၈” × ၅” မႀ ၇.၅” × ၁၀.၈” အ႟ၾယ္သုိႚ တုိးခဵဲႚ လုိက္သည္။ ဤအတၾဲတၾင္ စာမဵက္ႎႀာ ၂၅၃ မဵက္ႎႀာ ပၝသည္။ စာတည္းမႀာ ပၝေမာကၡ ေမာင္တင္ (ဦးေဖေမာင္တင္) ဴဖစ္သည္။

စာတမ္း မဵားတၾင္ 'ရာဇာဓိရာဇဝိလာသိနီ' စာကုိယ္ႎႀင့္ အဂႆလိပ္ ဘာသာ ဴပန္ဆုိခဵက္ ပၝဝင္သည္။ ဤကဵမ္းမႀာ ၁၇၈၁ ခုမႀ ၁၈၁၉ ခုထိ မင္းဴပႂေသာ ဘုိးေတာ္ ဘုရား၏ သမုိင္းကုိ သာသနာပုိင္ ေမာင္းေထာင္ ဆရာေတာ္က ပၝဠိ ဘာသာဴဖင့္ ဴပႂစုေသာ ကဵမ္း ဴဖစ္သည္။ အဂႆလိပ္ ဘာသာ ဴပန္သူမႀာ ဦးေဖေမာင္တင္ ဴဖစ္သည္။

ထုိႚဴပင္ 'ဴမန္မာ နကၡတ္ပညာ' အေဳကာင္း စာတမ္းကုိ ဂဵာနယ္ သုံးပုိင္း စလုံးတၾင္ အစ၊ အဆုံး ဖတ္ရသည္။ သံဒိႉ တၿက္နည္းကို ကမာၲက ေလ့လာ ႎုိင္ေအာင္ အဂႆလိပ္ ဘာသာဴဖင့္ အကဵယ္တဝင့္ တၾက္ဴပေသာ စာတမ္း ဴဖစ္သည္။

မစၤတာ ဖာနိဗဲလ္၏ 'ဟံသာဝတီ သမုိင္း မႀတ္စုမဵား' ေခၞ စာတမ္း အပုိင္း ၃၊ ၄၊ ၅ တုိႚကုိလည္း ဖတ္ရသည္။ ပၝဒ႒ကီး၊ သန္လဵင္၊ ခပင္း (ကန္ပဲႚ)၊ ႓မိႂႚကုန္း (ဆပဂန္)၊ တၾံေတး စေသာ ေရႀး႓မိႂႚေဟာင္း ေနရာမဵားတၾင္ ေရႀးေဟာင္း သုေတသန ဴပႂလုပ္ရန္ လုိေဳကာင္း တင္ဴပသည္။

'ဴမန္မာ တုိင္းရင္း စကား စစ္တမ္း' ေခၞ စာတမ္းကုိ မစၤတာ ေမာ္ဂန္၊ ေဝဗ္က တေနရာတၾင္ တင္ဴပသည္။ ဆာေဂဵာ့ ဂရီယာဆန္သည္ 'အိႎၬိယ တုိင္းရင္း စကား စစ္တမ္း' ႒ကီးကုိ အတၾဲေပၝင္း မဵားစၾာ ေရးသား ဴပႂစုသည္။ ဤ အတၾဲတုိႚတၾင္ ဴမန္မာ တုိင္းရင္း စကား တုိႚ၏ အေဳကာင္းကုိ မာတိကာ အကဵဥ္း မ႖သာ ထည့္သၾင္း ေဖာ္ဴပသည္။ ေဖာ္ဴပသမ႖ သည္လည္း မစုံလင္၊ မမႀန္ကန္၊ ေခတ္မမီ၊ ထုိႚေဳကာင့္ 'ဴမန္မာ တုိင္းရင္း စကား စစ္တမ္း' ကုိ တသီးတဴခား ဴပႂစုခဵိန္ တန္႓ပီ၊ ဴမန္မာ တ�