အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံု

ရတနာပံု ေနဴပည္ေတာ္တၾင္ အေဴမာက္ ေသနတ္လုပ္ စက္႟ံု ေလး႟ံု ရႀိခဲ့သည္။ ယင္းတိုႚ အနက္ ႎႀစ္႟ံုမႀာ နန္း႓မိႂႚ အတၾင္းမႀာ တည္ရႀိသည္။ ကဵန္ ႎႀစ္႟ံုသည္ ႓မိႂႚ ေဴမာက္ဴပင္ အမရ စံေခၝင္ရပ္၊ ေ႟ၿတေခဵာင္း ကမ္းပၝး၌ တ႟ံု၊ ႓မိႂႚ အေနာက္ဴပင္ သဂႆဇာေခဵာင္း ကမ္းပၝးတၾင္ တ႟ံု တည္ရႀိ ခဲ့သည္။ ေရၿနန္းသံုး ေဝၝဟာရ အဘိဓာန္ တၾင္ ေဴမာက္ဴပင္ အမရ စံေခၝင္ ရပ္၌ အေဴမာက္ လက္နက္လုပ္ စက္႟ံုႎႀင့္ ယင္းႎႀင့္ ကပ္လဵက္ ေသနတ္လုပ္ စက္႟ံုတိုႚ ရႀိဳက သည္ဟု ေဖာ္ဴပ ထားရာ လက္နက္ စက္႟ံု ႎႀစ္႟ံုသာ ရႀိခဲ့ သကဲ့သိုႚ ဴဖစ္ေန ေပသည္။ စင္စစ္ ရတနာပံု ေခတ္က လက္နက္ စက္႟ံု ေလး႟ံု ရႀိခဲ့သည္။ ေဴမာက္ဴပင္ အမရ စံေခၝင္ရပ္ ရႀိစဥ္ ကပင္ တည္ေထာင္ ခဲ့သည္။ သိုႚေသာ္ မည္သည့္ ခုႎႀစ္တၾင္ တည္ေဆာက္သည္ ဟူ၍ကား အတိအကဵ မသိရေခဵ။ ထိုႚအတူ ကဵန္လက္နက္ စက္႟ံု သံုး႟ံုတိုႚ တည္ေဆာက္သည့္ သကၠရာဇ္ ကိုလည္း အတိအကဵ မေဖာ္ဴပ ႎိုင္ေခဵ။

ေဴမာက္ဴပင္ အမရ စံေခၝင္ ရပ္ရႀိ အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံုတၾင္ ရႀိသည့္ စက္အမဵႂိးမဵႂိး၊ ယင္း စက္တိုႚ၏ လုပ္ရည္ လုပ္အားႎႀင့္ အလုပ္သမား တိုႚ၏ အေဴခအေနကို ေ႟ၿနန္းသံုး ေဝၝဟာရ အဘိဓာန္တၾင္ ေအာက္ပၝ အတိုင္း ေဖာ္ဴပ ထားသည္။

အေဴမာက္ လက္နက္ လုပ္ေဆာင္သည့္ စက္႟ံုေတာ္႒ကီး အတၾင္း ေဴမပံု လုပ္သည့္ ဌာန၊ ပၾတ္စက္၊ ေ႟ၾေဘာ္စက္၊ ေဖာက္စူးစက္ အမဵႂိးမဵႂိး မဵားႎႀင့္ သံရည္ ကဵိႂစက္၊ ဟန္ဘီး အ႒ကီးအကဵယ္ ႎႀင့္တကၾ မီးအိုး႒ကီး ႎႁိက္မီး တံခၝး တပ္ဆင္လဵက္ ဴပည့္စံုစၾာ ရႀိသည္။ ယမ္းေထာင့္ထိုး အေဴမာက္ အမဵႂိးမဵႂိး၊ ေရဴမၟႂပ္ဗံုး အမဵႂိးမဵႂိးကို ေကာင္းမၾန္စၾာ လုပ္ေဆာင္ ႎိုင္သည္။

၎ အေဴမာက္ စက္႟ံု အမႁထမ္း ၁၅၂ တိုႚမႀာ တလလ႖င္ စပၝးတင္း ၃၄၇၀ ခဵီးဴမၟင့္ ခံရသည္ ဟုလည္း ေဖာ္ဴပ ထားသည္။ ယင္းႎႀင့္ ကပ္လဵက္ ရႀိသည့္ ေသနတ္လုပ္ စက္႟ံု ၌လည္း-

ေသနတ္ေဴပာင္း အဳကမ္း လုပ္႓ပီး အထည္ကို ေဴပာင္းေပၝက္ ဴဖစ္ေအာင္ ထၾင္းေဖာက္သည့္ တၾင္စက္ ထားရာ တိုက္ခန္း၊ ၎ ေဖာက္ထၾင္း႓ပီး ေဴပာင္းမဵားကို ႟ုိက္ဘတ္ေဴမၟာက္ ဴဖစ္ေအာင္ ထပ္မံ ေဖာက္လုပ္သည့္ တၾင္စက္ ထားရာ တိုက္ခန္း၊ ေဖာက္လုပ္႓ပီး ေဴပာင္းကို အထူးအပၝး အ႒ကီးအငယ္ အလို ရႀိရာ ဴဖစ္ေအာင္ ေသၾးသည့္ စက္ထားရာ တိုက္ခန္း၊ ၎ ေဴပာင္းဆံုစက္ ဝက္အူ အိမ္မႀ စ၍ အရပ္ရပ္ ကိရိယာ မဵားကို လုပ္ေဆာင္သည့္ စက္ထားရာ တိုက္ခန္း၊ ေနာက္ပိတ္ ေတာကာ ဗာလီေကၾး ထိုးတံမႀ စ၍ အရပ္ရပ္ ေသနတ္ ကိရိယာ အေသးအႎုတ္ အ႒ကီး အငယ္ မဵားကို ဆိုင္ရာ ဆိုင္ရာ အသီးအသီး တမဵႂိး တမဵႂိး လုပ္ေဆာင္ရန္ စက္ အမဵားႎႀင့္ လုပ္ေဆာင္သည့္ စက္ခန္း၊ ပကတိ သံတံုးက လႀံစၾပ္ ဴဖစ္သည့္ တိုင္ေအာင္ အဆင့္ဆင့္ လုပ္ေဆာင္သည့္ စက္ အမဵႂိးမဵႂိး ထားရာ တိုက္ခန္း၊ ေလာင္႓ပီး ေသနတ္ အိမ္တံုးကို အလိုရႀိရာ တခဏခဵင္း ႓ပီးေအာင္ ေ႟ၾသင့္ရာ ဴဖတ္သင့္ရာ မဵားကို ေ႟ၾဴဖတ္ ႎိုင္သည့္ လၿစက္ ထားရာ တိုက္ခန္း၊ ေ႟ၾဴဖတ္႓ပီး ေသနတ္ အိမ္တံုးကို ဆံုစက္ႎႀင့္ တကၾ ေဴပာင္းထားရန္ ေဴမာင္းထၾင္းသည့္ စက္၊ ၎ ေဴမာင္းထၾင္း ႓ပီးကို ဝက္အူေပၝက္ မီးဴပင္ရာ၊ ေတာကာ ထားရန္ ခဏခဵင္း ႓ပီးေအာင္ လုပ္သည့္ စက္ အမဵႂိးမဵႂိး ထားရာ တိုက္ခန္း၊ ေဴပာင္းလံုးႎႀင့္ ေသနတ္အိမ္ တၾယ္စပ္ ႓ပီးလ႖င္ ေသနတ္ အိမ္ကို အလိုရာ ရႀိရာ ေခဵာေစသည့္ ပၾတ္စက္ အမဵႂိးမဵႂိး ထားရာ တိုက္ခန္း၊ ကိရိယာ မဵားကို အဴပည့္အစံု ေပၝင္းစု၍ ေသနတ္ ဴဖစ္ေအာင္ ဆင္လုပ္သည့္ တိုက္ခန္း၊ ေဴပာင္းေဆး ဆိုးသည့္ တိုက္ခန္းမဵား ဴပည့္စံုစၾာ ရႀိသည္။

ဟုဆိုသည္။ ယင္း ေသနတ္ စက္႟ံုကား ခုနစ္ရက္ တပတ္လ႖င္ ေသနတ္ ၂၀၀ ႓ပီးေအာင္ လုပ္ေဆာင္ ႎိုင္သည္။ သိုႚေသာ္ သီေပၝမင္း နန္းစံ ခုနစ္ႎႀစ္ အတၾင္း ဗထက္႓ခိႂက္ ေခၞ ေနာက္ထိုး ေသနတ္ ၅၀၀ ေကဵာ္မ႖သာ လုပ္ေဆာင္ ႓ပီးစီး ခဲ့သည္။ ၎ စက္႟ံုေစာင့္ အမႁထမ္း ၁၀ တိုႚသည္ တလလ႖င္ စပၝး ၁၀၅ တင္း လစာ အဴဖစ္ ရဳကသည္။ အေဴမာက္ ေသနတ္လုပ္ စက္႟ံု တိုႚရႀိ စက္မဵား၊ ပစၤည္း ကိရိယာ မဵားသည္ အဂႆလန္၊ ဴပင္သစ္၊ အီတလီႎႀင့္ ဆၾစ္ဇာလန္ လုပ္မဵား ဴဖစ္ဳကသည္။ ဆၾစ္ဇာလန္ဴပည္၊ ဝင္ထာသာရ္႓မိႂႚ၊ ဂီဘရ္ဆူလ္ဇား ကုမၯဏီ၊ အီတလီဴပည္၊ ဘေရးရႀား ႓မိႂႚမႀ မဆီဗာအင္ တရစ္ဆိုး၊ တူရင္း ႓မိႂႚမႀ ဒက္ကာ၊ စိန္ႚလီယိုနာဒ္မႀ ယန္းအင္ကိုး၊ ဂလပ္စဂိုမႀ စမစ္၊ ကာလိုင္ ႓မိႂႚမႀ ကာဝယ္ရႀယ္လီ ဒန္အင္ကိုး စသည့္ ထုတ္လုပ္ ေရာင္းခဵသူ အမည္မဵား ေတၾႚရသည္။ စာရင္းကို ေနာက္ဆက္တၾဲ (က) တၾင္ အဴပည့္အစံု ေဖာ္ဴပ ထားပၝသည္။

ယင္း လက္နက္ စက္႟ံု မဵားတၾင္ ေခတ္မီ အေဴမာက္ ေသနတ္ ႒ကီးငယ္ မဵားကို ေကာင္းမၾန္စၾာ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္စိမ့္ ေသာငႀာ ေခတ္မီ နည္းနိသဵ မဵားကို သင္ယူရန္ ဴမန္မာ လူငယ္ အခဵိႂႚကို ႎိုင္ငံဴခားသိုႚ ေစလၿတ္ ခဲ့ေဳကာင္း အ ထက္တၾင္ ေဖာ္ဴပ ခဲ့ေပ႓ပီ။ ၁၈၆၉ ခုမႀ ၁၈၇၄ ခုႎႀစ္ အထိ အဂႆလန္ဴပည္၊ ဝူးလ္ဝ္ခဵ္ လက္နက္ တိုက္၌ အေဴမာက္ ေသနတ္ စသည့္ လက္နက္ ခဲယမ္းမဵား ဴပႂလုပ္နည္း အတတ္ ပညာကို သင္အံ ေလ့ကဵက္ ခဲ့သူ ေမာင္႓မဲ၊ ေမာင္တ႟ုပ္ဴဖႃႎႀင့္ ေမာင္ဴမႃး တိုႚသည္ လည္းေကာင္း ၁၈၆၉ ခုႎႀစ္မႀ ၁၈၇၂ ခုႎႀစ္ အထိ အိႎၬိယဴပည္၊ ဖိုႚဒ္ဝီလဵံႎႀင့္ ေကာ့စီပူရ္ ေသနတ္လုပ္ စက္႟ံုတၾင္ ပညာ ဆည္းပူး ခဲ့သူ ေမာင္႒ကံသီး၊ ေမာင္သန္း စသည့္ လူငယ္ ၂၀ တိုႚသည္ လည္းေကာင္း ဤ ရတနာပံု လက္နက္ စက္႟ံု မဵားကို ဦးစီး လုပ္ေဆာင္လဵက္ အေဴမာက္ ေသနတ္ လက္နက္ ႒ကီးငယ္မဵား ထုတ္လုပ္ ခဲ့ဳက ေပမည္ဟု ယူဆဖၾယ္ ရႀိပၝသည္။ ယင္း ဴမန္မာ လူငယ္မဵား ထုတ္လုပ္ ခဲ့ဳက ေပမည္ဟု ယူဆဖၾယ္ ရႀိပၝသည္။ ယင္း ဴမန္မာ လူငယ္မဵား ႎိုင္ငံဴခားမႀ ရႀိလာ ခဲ့သည့္ ပညာမႀာ ဴပည့္စံု လံုေလာက္သည္ မဟုတ္ ေစကာမူ အခဵည္းႎႀီး ဟုကား မဆို ႎိုင္ေခဵ။ ဖိုႚဒ္ဝီလဵံႎႀင့္ ေကာ့စီပူရ္ ပညာေတာ္သင္ လူငယ္ ၂၀ အနက္ အခဵိႂႚမႀာ ပံုဆၾဲ ပညာ၊ လက္သမား ပညာ၊ သၾန္းပံု ဴပႂလုပ္ဴခင္း ပညာ၊ သံႎႀင့္ ေဳကးကို အရည္ကဵိႂဴခင္း၊ သၾန္းဴခင္း၊ ပံုသၾင္းဴခင္း အတတ္ တိုႚကို လက္ေတၾႚ သင္ဳကား တတ္ေဴမာက္ ခဲ့ဳက၍ အခဵိႂႚက ပန္းပဲပညာႎႀင့္ စက္ကိရိယာမဵား တပ္တတ္ ဳက၍ ထို ေမာင္းခလုတ္ႎႀင့္ ဆိုင္သည့္ အစိတ္အပိုင္း မဵားကို ပံုထု လုပ္ႎိုင္ တိုက္ႎိုင္ ဴဖတ္ႎိုင္ ေ႟ၾႎိုင္ တပ္ဆင္ ႎိုင္ဳက သည့္ဴပင္ သတၨႂကို မာေအာင္ေဆးေဳကာဴခင္း၊ ေဴပာင္းႎႀင့္ ေသနတ္အိမ္ တၾယ္ကပ္ တပ္ဆင္ဴခင္း၊ ဝက္အူ စုပ္ဴခင္း၊ အေခဵာ ကိုင္ဴခင္း၊ ပၾတ္ဴခင္း တိုႚကိုလည္း တတ္ေဴမာက္ ခဲ့ဳကသည္။ အတိုခဵႂပ္ အားဴဖင့္ေသာ္ ယင္း လူငယ္ ငၝးေယာက္သည္ အင္ဖီးလ္ ႟ိုင္ဖယ္ ဴဖစ္ေအာင္ လုပ္ေဆာင္ ႎိုင္သည့္ အတတ္ ပညာရႀင္မဵား ဴဖစ္လာ ခဲ့သည္ဟု ဆိုရ ေပမည္။ ထိုႚအတူ အဂႆလန္ ႎိုင္ငံ ဝူးလ္ဝိခဵ္ လက္နက္ စက္႟ံု၌ ပညာ ဆည္းပူး ခဲ့သူ ေမာင္႓မဲ၊ ေမာင္တ႟ုပ္ဴဖႃႎႀင့္ ေမာင္ဴမႃး တိုႚလည္း ယမ္း၊ ေသနတ္၊ တူဆန္ စသည္ တိုႚကို လုပ္ကိုင္နည္း ပညာ မဵားကို တတ္ေဴမာက္ ခဲ့ဳက သည္ဟု မႀန္းဆ ရသည္။ ဤ ဴမန္မာ လူငယ္တုိႚ အဴပင္ ႎိုင္ငံဴခားသား အတတ္ ပညာရႀင္ မဵားကိုလည္း လက္နက္ စက္႟ံု မဵားတၾင္ အသံုး ဴပႂကာ အေဴမာက္ ေသနတ္ လက္နက္မဵား လုပ္ေဆာင္ ခဲ့ဳကသည္။ ရတနာပံု လက္နက္ စက္႟ံု မဵားသည္ ထိုေခတ္က အေနာက္ ႎိုင္ငံမဵား၊ အထူး သဴဖင့္ ႓ဗိတိန္ ႎိုင္ငံတၾင္ တီထၾင္ လုပ္ေဆာင္ ေပၞထၾန္း ခဲ့သည္သည့္ ေခတ္မီ ေသနတ္ အသစ္မဵား အေဳကာင္းကို ဳကားဳက သိဳကလဵက္ ယင္း ေသနတ္မဵႂိး စမ္းသပ္ လုပ္ကိုင္ ဳကေဳကာင္းလည္း ေတၾႚရသည္။ အတိအကဵ ေဖာ္ဴပ ရေသာ္ ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသည္ အဂႆလန္ ႎိုင္ငံတၾင္ ၁၈၆၈ ခုႎႀစ္ တၾင္မႀ ထုတ္လုပ္ အသံုး ဴပႂသည့္ ဆႎိုက္ဒၝ ႟ိုင္ဖယ္ မဵားႎႀင့္ ယမ္းေတာင့္လုပ္ စက္ကိရိယာ အစံု ၁၀၀ ကို ဝယ္ယူရန္ စိုင္းဴပင္း ႒ကိႂးပမ္းလဵက္ ရႀိဳက႓ပီ ဴဖစ္သည္။ ထိုႚအတူ ၁၈၆၂ ခုႎႀစ္ တၾင္မႀ အေမရိကတၾင္ စမ္းသပ္ ေအာင္ဴမင္၍ ၁၈၇၀ ခန္ႚတၾင္ အဂႆလန္ ႎိုင္ငံ၌ လုပ္ေဆာင္သည့္ ဂက္တလင္ ေခၞ စက္ေသနတ္ မဵႂိးကို ဴမန္မာ့ လက္နက္ စက္႟ံု မဵားက ၁၈၇၁ ခုႎႀစ္ တၾင္ပင္ စမ္းသပ္လဵက္ ရႀိဳက႓ပီ ဴဖစ္သည္။

ယင္းကဲ့သိုႚ တိုင္းရင္းသား အတတ္ ပညာရႀင္၊ ႎိုင္ငံဴခားသား အတတ္ ပညာရႀင္ တိုႚႎႀင့္ လုပ္ေဆာင္ ခဲ့သည့္ ရတနာပံု လက္နက္ စက္႟ံု ေလး႟ံု၏ လုပ္ရည္ လုပ္အားႎႀင့္ ယင္း စက္႟ံုထၾက္ အေဴမာက္ ေသနတ္ လက္နက္ မဵား၏ အရည္အေသၾးကို ေနဴပည္ေတာ္ရႀိ ႓ဗိတိသ႖ အစိုးရ ကိုယ္စားလႀယ္ အေရးပိုင္၏ ေနႚစဥ္ မႀတ္တမ္းမဵား၊ လ႖ိႂႚဝႀက္ အစီရင္ ခံစာ မဵားတၾင္ ေတၾႚရသည့္ အတိုင္း ဆက္လက္ တင္ဴပ ပၝမည္။ အိမ္ေရႀႚစံ ကေနာင္မင္း ႒ကီးဳကပ္ ဦးစီးသည့္ အေဴမာက္ ေသနတ္လုပ္ စက္႟ံုမႀာ ၁၈၆၂ ခုႎႀစ္က လုပ္ငန္း အေတာ္ တၾင္လဵက္ ရႀိ႓ပီ ဴဖစ္သည္။ ၁၈၆၂ - ၆၄ ခုႎႀစ္မဵား အတၾင္း ယင္း စက္႟ံုတၾင္ ေသနတ္ ေဟာင္းမဵားကို ဴပင္ဆင္ဴခင္း၊ ေသနတ္ သစ္မဵား ဴပႂလုပ္ဴခင္း၊ အေဴမာက္ ေဟာင္းမဵားကို ဴပန္လည္ ေဴပာင္းထၾင္းဴခင္း၊ အေဴမာက္ဆန္ ကဵည္ဆန္မဵား သၾန္းလုပ္ဴခင္း တိုႚကို ဴပႂလုပ္သည္။ ယင္း လုပ္ငန္း မဵားကို လုပ္ရည္ ကိုင္ရည္ ဴပည့္ဝသည့္ ဴပင္သစ္ စက္ဆရာ ကလာနက္ ဆိုသူက ႌၿန္ဳကား ဴပသ လုပ္ေဆာင္သည္။ စက္႟ံု အတၾင္း အလုပ္ဳကမ္းမဵား ကိုမူ ရာဇဝတ္ သားမဵား၊ အကဵဥ္းသား မဵားကို ေခၞယူ လုပ္ေဆာင္ ေစခဲ့သည္။ ထိုစဥ္က ဴမေတာင္ မင္း႒ကီး၊ ဗန္းေမာ္ အတၾင္းဝန္ႎႀင့္ ဘုရင့္ သားေတာ္႒ကီး သံုးေလးပၝး တိုႚသည္ ယင္း လက္နက္ စက္႟ံုသိုႚ အ႓မဲတမ္း ဆင္း၍ လုပ္ငန္း မဵားကို ႒ကီးဳကပ္ ကၾပ္ကဲ ရသည္။ ကေနာင္မင္း ကိုယ္တိုင္လည္း မဳကာခဏ ႔ကေရာက္ ႟ႁစား ခဲ့သည္။ ၁၈၇၀ ဴပည့္ႎႀစ္သိုႚ ေရာက္ေသာ အခၝ လက္နက္ စက္႟ံု ေလး႟ံု ရႀိေန႓ပီဟု ခန္ႚမႀန္း ရပၝသည္။

ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသည္ ၁၈၆၇ ခုမႀ ၁၈၇၁ ခုႎႀစ္ အတၾင္း အင္ဖီးလ္ ႟ိုင္ဖယ္မဵား၊ ဆႎိုက္ဒၝ ႟ိုင္ဖယ္မဵား၊ ယမ္းေတာင့္ထိုး ကဵည္ေမၿ အေဴမာက္ မဵားႎႀင့္ ယမ္းေတာင့္လုပ္ စက္ကိရိယာမဵား ဝယ္ယူရန္ ႒ကိႂးပမ္း ခဲ့သည္။ သိုႚေသာ္ ႓ဗိတိသ႖ အစိုးရ တိုႚက ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသိုႚ ေခတ္မီ လက္နက္မဵား ေရာင္းခဵဴခင္းကို ဴပင္းဴပင္းထန္ထန္ ပိတ္ပင္ ခဲ့သည္။ ယမ္းေထာင့္ထိုး ကဵည္ေမၿ အေဴမာက္ ႎႀစ္လက္မ႖ ေရာင္းရန္ ကိုပင္ ဴငင္းပယ္ ခဲ့ပၝသည္။ ဤ ဴငင္းပယ္ ခဵက္မဵား ပင္လ႖င္ ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရကို လက္နက္ စက္႟ံုမဵား တည္ေထာင္ ေစရန္ ေစ့ေဆာ္ ဖန္တီး ခဲ့သည္ဟု ႓ဗိတိသ႖ အစိုးရ ကိုယ္စားလႀယ္ အေရးပိုင္က ၁၈၇၁ ခုႎႀစ္ ဦးတၾင္ ဆိုင္ရာသိုႚ အစီရင္ ခံခဲ့သည္။

ဤ အစီရင္ ခံစာကို မည္သိုႚမ႖ မေဝဖန္ လိုပၝ။ ၁၈၇၁ ခုႎႀစ္တၾင္ ရတနာပံု ေနဴပည္ေတာ္၌ လက္နက္ စက္႟ံု ေလး႟ံု တည္ေဆာက္႓ပီး ဴဖစ္လဵက္ ေခတ္မီ အေဴမာက္ ေသနတ္မဵား ေကာင္းစၾာ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္႓ပီ ဴဖစ္ေဳကာင္းကို တင္ဴပ လိုရင္းသာ ဴဖစ္ပၝသည္။ သကၠရာဇ္ ၁၂၃၂ ခု ဴပာသို၊ တပိုႚတၾဲ (ဇန္နဝၝရီ ၁၈၇၁) လမဵား အတၾင္း နန္း႓မိႂႚ တၾင္းရႀိ အေဴမာက္ စက္႟ံုမႀ အလၾန္ ေကာင္းမၾန္ ေသသပ္သည့္ ယမ္းေထာင့္ထိုး ကဵည္ေမၿ အေဴမာက္ငယ္ ႎႀစ္လက္ကို ပထမဆံုး အ႒ကိမ္ လုပ္ေဆာင္ ေအာင္ဴမင္ ခဲ့သည္။ ယင္း အေဴမာက္ငယ္သည္ ၁၈ ေပၝင္ အေဴမာက္ ဆန္ကို ပစ္ခတ္ ႎိုင္သည္။ ေဴပာင္းဝ အနည္းငယ္ ကဵယ္သည္မႀ အပ အဴပစ္ အနာအဆာ ေဴပာစရာ မရႀိေခဵ။ လေပၝင္း အတန္ဳကာ မေနမနား အ႒ကိမ္႒ကိမ္ ႒ကိႂးပမ္း လုပ္ေဆာင္ ခဲ့ရ ႓ပီးေနာက္ ပထမဆံုး ေအာင္ဴမင္ခဵက္ ဴဖစ္သဴဖင့္ ယင္း အေဴမာက္ငယ္ မဵားကို ဴမန္မာ့ ထံုးတမ္း စဥ္လာ အတိုင္း ပန္းမန္ အေမၿး နႚံသာ မဵားႎႀင့္ ပက္ဖဵန္း၍ ေအာင္လံ တံခၾန္မဵား တလူလူ လၿင့္ထူကာ ပန္းေပၝက္ေပၝက္ ႒ကဲလဵက္ ပၾဲေပး ခဲ့သည္။ ယင္း အေဴမာက္ငယ္ မဵားကို လုပ္ေဆာင္သူ အတတ္ ပညာရႀင္ မဵားကိုလည္း ဆုလာဘ္ မဵားစၾာ ခဵီးဴမၟင့္သည္။ ထိုစဥ္က အေဴမာက္လုပ္ စက္႟ံုတၾင္ ဂဵာမန္ အမဵႂိးသား ပညာရႀင္ ႎႀစ္ဦးႎႀင့္ ဖိုႚဒ္ဝီလဵံ လက္နက္ တိုက္မႀ အမႁထမ္းေဟာင္း ဖိုမင္ တဦးတိုႚ အမႁထမ္းလဵက္ ရႀိသည္။ ယင္း စက္႟ံုတၾင္ ထိုစဥ္က ေနာက္ထိုး ႟ိုင္ဖယ္ မဵားႎႀင့္ ေနာက္ထိုး အေဴမာက္႒ကီး တလံုး ကိုလည္း စမ္းသပ္ လုပ္ေဆာင္ဆဲ ဴဖစ္သည္။ ထိုႚဴပင္ ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသည္ ထိုစဥ္က အမ္ဂဵီ ဂ႗န္ဆင္ႎႀင့္ ေဂဵဂဵံႂး ဆိုသူ သတၨႂ တူးေဖာ္ေရး အင္ဂဵင္နီယာ ႎႀစ္ဦးကို လခ ေဳကးေငၾ အေဴမာက္အဴမား ေပးကာ ေခၞယူလဵက္ သတၨႂ တူးေဖာ္စက္ ကိရိယာမဵား အဴပည့္အစံု ဝယ္ယူကာ အထက္ ဴမန္မာဴပည္ တဝန္း သံႎႀင့္ ေကဵာက္မီးေသၾး မဵားကို တူးေဖာ္ ေစသည္။ သံရည္ကဵိႂ စက္႒ကီး တည္ေဆာက္ရန္လည္း အဖိုး အေဴမာက္အဴမား ေပး၍ စက္ ကိရိယာမဵား ဝယ္ယူရန္ စီမံ စိုင္းဴပင္းသည္။ ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသည္ ႎိုင္ငံဴခားသား အတတ္ ပညာရႀင္ မဵား၏ အကူအညီဴဖင့္ ယင္း လက္နက္ စက္႟ံု မဵားမႀ အလို ရႀိရာ အေဴမာက္ ေသနတ္ လက္နက္ မဵားကို မထုတ္လုပ္ ႎိုင္စရာ အေဳကာင္း မဴမင္ ပၝဟု ႓ဗိတိသ႖ အစိုးရ ကိုယ္စားလႀယ္ အေရးပိုင္က ၁၈၇၁ ခု ေဖေဖာ္ဝၝရီလ အတၾင္း အစီရင္ ခံခဲ့သည္။ အေဴမာက္ စက္႟ံု၏ လုပ္ရည္ လုပ္အားကား ဆက္လက္ ေကာင္းမၾန္ တိုးတက္ ခဲ့သည္။ ၁၈၇၁ ခု မတ္လသိုႚ ေရာက္ေသာ အခၝ ဴမန္မာ တိုႚသည္ ေနာက္ထိုး ကဵည္ေမၿ အေဴမာက္ တခုကို စက္႟ံု အတၾင္း သၾန္းလုပ္ ေအာင္ဴမင္ ဳကသည္။ ယင္း အေဴမာက္ကို ေဳကးဴဖင့္ သၾန္းလုပ္၍ လက္စ လက္န ေကာင္းမၾန္ ေသသပ္သည့္ အဴပင္ ႎႀစ္ခဵက္ေပၝက္ ၁၂ ခဵက္ထၾက္ ေနာက္ထိုး အေဴမာက္ ဴဖစ္သည္။ ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသည္ အလၾန္ ႎႀစ္ေထာင္း အားရ ရႀိသည္ႎႀင့္ ဦးစီး လုပ္ေဆာင္သူ မစၤတာ ဂလပ္ (စ္) အား ဆုေငၾ ၂၀၀ ကဵပ္ ခဵီးဴမၟင့္သည္။ ယင္းလ အတၾင္း မႀာပင္ ေနာက္ထပ္ အလားတူ အေဴမာက္ ႎႀစ္လက္ ဆက္လက္ ႒ကိႂးပမ္း သၾန္းလုပ္ ဳကဴပန္သည္။ ယင္းသိုႚ လုပ္ေဆာင္ ဳကဆဲ ၁၈၇၁ ခု ဳသဂုတ္လ အတၾင္း အေဴမာက္ ဆရာ မစၤတာ ဂလပ္ (စ္) သည္ ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရ ခဵီးဴမၟင့္သည့္ လစာကို မေကဵနပ္၍ အမႁထမ္း အဴဖစ္မႀ ႎုတ္ထၾက္ သၾားသည္ဟု ဆိုသည္။ သိုႚေသာ္ အေဴမာက္ လုပ္ငန္းကား ေႎႀာင့္ေႎႀး ရပ္ဆိုင္း သၾားဴခင္း မရႀိ ခဲ့ေခဵ။ ၁၈၇၁ ခု ႎိုဝင္ဘာ လသိုႚ ေရာက္ေသာ အခၝ အေဴမာက္ စက္႟ံု အတၾင္း အေဴမာက္ ႒ကီးငယ္ အမဵား တၾင္ကဵယ္စၾာ လုပ္ေဆာင္ ရႀိေနလဵက္ ေဳကးႎႀင့္ သံ ေရာသၾန္းသည့္ စစ္ေဆာင္ အေဴမာက္႒ကီး ၁၂ လက္လည္း ႓ပီးလုနီး ရႀိေန ခဲ့ေပ႓ပီ။ ထိုႚဴပင္ ၁၈၇၁ ခုႎႀစ္၊ မတ္လ ကပင္ စမ္းသပ္ လုပ္ေဆာင္ ဳကည့္ရန္ စီစဥ္ လဵာထား ခဲ့သည့္ ဂက္တလင္ ေခၞ စက္ေသနတ္ မဵႂိးကို ၁၈၇၁ ခု ႎုိဝင္ဘာ လတၾင္ စတင္ စမ္းသပ္ လုပ္ေဆာင္လဵက္ ရႀိဳက႓ပီ ဴဖစ္ေဳကာင္း သိရသည္။

ရတနာပံု ေနဴပည္ေတာ္ ႓ဗိတိသ႖ အစိုးရ ကိုယ္စားလႀယ္ အေရးပိုင္သည္ လက္နက္ စက္႟ံု မဵားကို မဳကာခဏ သၾားေရာက္ ဳကည့္႟ႁလဵက္ ယင္း စက္႟ံု မဵားထၾက္ အေဴမာက္ ေသနတ္ တိုႚ၏ အရည္အေသၾးကို အ႓မဲတေစ ဆိုင္ရာသိုႚ သတင္း ေပးပိုႚ အစီရင္ ခံသည္။ ၁၈၇၂ ခု ေဖေဖာ္ဝၝရီလ ၁၀ ရက္ေနႚတၾင္ နန္း႓မိႂႚေတာ္ ဥယဵာဥ္ အတၾင္း ဴမန္မာ တိုႚက ဴပသ၍ ႟ႁဴမင္ ရသည့္ ေနာက္ထိုး အေဴမာက္ တလက္ႎႀင့္ ေနာက္ထိုး ကဵည္ေမၿ (႟ိုင္ဖယ္) အေဴမာက္ တလက္တိုႚ အေဳကာင္းကို မဵားစၾာ ခဵီးကဵႃး ေရးသား အစီရင္ ခံသည္။ ယင္း အစီရင္ ခံစာ အရေသာ္ ေနာက္ထိုး အေဴမာက္မႀာ ေကာင္းမၾန္ ေသသပ္စၾာ သၾန္းလုပ္ ထားသည့္ ေဳကး အေဴမာက္႒ကီး ဴဖစ္သည္။ ႟ိုင္ဖယ္ ရစ္မဵားကို အမာခံ သတၨႂဴဖင့္ ဴပႂလုပ္ ထားလဵက္ ေမာင္းမႀာလည္း အတင္အခဵ လၾယ္ကူ ေခဵာညက္၍ လုပ္ငန္း တတ္က႗မ္း နားလည္မႁ လုပ္ရည္ ကိုင္ရည္ကို ေပၞလၾင္ ထင္ရႀားစၾာ သိဴမင္ ေစသည္။ အေဴမာက္ဆန္ မႀာမူ ၁၀ ေပၝင္ခန္ႚ ရႀိ၍ ပံုသဏၵာန္ အားဴဖင့္ ရႀည္ရႀည္လဵားလဵား ဴဖစ္႓ပီးလ႖င္ ေဳကာင္လိမ္ရစ္ မဵားဴဖင့္ ဴပႂလုပ္ ထားသည့္ဴပင္ ခရီး အေဝးသိုႚ ေရာက္ေအာင္ ပစ္ႎိုိင္သည္။ ထိုႚဴပင္ ယင္း အေဴမာက္ကို အခဵက္ ၅၀ ထက္ မနည္း ပစ္ေဖာက္ စမ္းသပ္ ႓ပီး႓ပီ ဴဖစ္၍ ေကာင္းစၾာ စိတ္ခဵ ရ႓ပီ ဴဖစ္ေဳကာင္း၊ လုပ္ရည္ ကိုင္ရည္ လက္စ လက္နမႀာ အံ့ဳသ ေလာက္ေအာင္ ေကာင္းမၾန္ ကဵန သဴဖင့္ ယင္း အေဴမာက္ကို ဴပႂလုပ္သူ ဴမန္မာ လူငယ္ကို အထူး ခဵီးကဵႃးဖၾယ္ ေကာင္းေဳကာင္း၊ လုပ္သား ၁၂၀ တိုႚသည္ တလလ႖င္ ယင္းအေဴမာက္မဵႂိး ေလးလက္ကဵ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္ေဳကာင္းဴဖင့္ အစီရင္ ခံစာတၾင္ ေဖာ္ဴပ ထားသည္။ ေနာက္ထိုး ကဵည္ေမၿ (႟ိုင္ဖယ္)အေဴမာက္ ႒ကီးသည္ ပထမ အေဴမာက္ထက္ ႒ကီးမား၍ ပိုမို စၾမ္းအား ရႀိသည္။ အေဴမာက္ ဆန္မႀာ ရႀည္လဵားလဵားပင္ ဴဖစ္၍ ေဴပာင္း အတၾင္း ႟ိုင္ ဖယ္ရစ္ မဵားမႀာ အမာခံ သတၨႂ ဴဖင့္ပင္ ဴပႂလုပ္ ထားသည္။ ဤ အေဴမာက္႒ကီး မႀာလည္း အ႒ကိမ္႒ကိမ္ စမ္းသပ္ ပစ္ေဖာက္႓ပီး ဴဖစ္၍ စိတ္ခဵ ရ႓ပီး ဴဖစ္သည္။ စစ္ေဆာင္ အေဴမာက္တင္ ရထား သစ္ေပၞတၾင္ ဆင္ထား သည္မႀာ သပ္ရပ္ ေကာင္းမၾန္လႀသည္။ ဤ အေဴမာက္႒ကီး၏ ေမာင္းခလုတ္ ဴပႂလုပ္ပံု၊ ပစ္ခတ္ ပံုမႀာ ပထမ အေဴမာက္ႎႀင့္ လံုးဝ မတူ နည္းကၾဲဴပား ဴခားနားသည္။ ဤ အေဴမာက္ ႎႀစ္လက္၏ အေဴခအေနကို မူတည္ အကဲခတ္ ရလ႖င္ ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသည္ စီစဥ္ ႒ကိႂးပမ္း စိုင္းဴပင္ ေနသည့္ အတိုင္း အင္ဖီလ္း ႟ိုင္ဖယ္ မဵားကို ဆႎိုက္ဒၝ ႟ိုင္ဖယ္ ေခၞေဘးဖၾင့္ ေသနတ္မဵား ဴဖစ္ေအာင္ ေဴပာင္းလဲ ဴပင္ဆင္ လုပ္ေဆာင္ ႎိုင္ရန္ အလားအလာ ေကာင္းစၾာ ရႀိေန ဳကေဳကာင္းႎႀင့္ အစီရင္ ခံသည္။ ယင္းအ ေဴမာက္႒ကီး ႎႀစ္လက္မႀာ နန္း႓မိႂႚ တၾင္းရႀိ လက္နက္ စက္႟ံု ထၾက္မဵား ဴဖစ္ဟန္ တူသည္။ အဂႆလိပ္ ကိုယ္စားလႀယ္ အေရးပိုင္သည္ ယင္း အေဴမာက္ ႎႀစ္လက္ကို ေတၾႚဴမင္ ရ႓ပီးေနာက္ ၁၈၇၂ ခု ေဖေဖာ္ဝၝရီလ ၁၃ ရက္ေနႚတၾင္ ႓မိႂႚေဴမာက္ဴပင္ အမရ စံေခၝင္ရပ္ ေ႟ၿတေခဵာင္း ကမ္းပၝးရႀိ အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံုသိုႚ သၾားေရာက္ ဳကည့္႟ႁ အကဲခတ္ ဴပန္သည္။ ယင္း စက္႟ံုတၾင္ အလၾန္ အဖိုးထိုက္ အဖိုးတန္ စက္႒ကီးမဵား ရႀိေသာ္လည္း ေကာင္းစၾာ သုတ္သင္ ဴပႂဴပင္ ထားဴခင္း မရႀိဟု ဆိုသည္။ အဂႆလိပ္ ကိုယ္စားလႀယ္ အေရးပိုင္ သၾားေရာက္ ဳကည့္႟ႁစဥ္က အေဴမာက္႒ကီး တလက္ကို လုပ္သား အခဵႂိႚက ထၾင္းေန ဳက၍ အခဵႂိႚ ကမူ အလားတူ အေဴမာက္သစ္ တလက္ အတၾက္ ပံုဴပႂလုပ္ ေနဳကသည္။ ယင္း လက္နက္ စက္႟ံုတၾင္ ေနာက္ထိုး အေဴမာက္ စမ္းသပ္ လုပ္ေဆာင္ဴခင္း မရႀိဟု စက္႟ံု ႒ကီးဳကပ္သူ ဴမန္မာ အရာရႀိက ေဴပာလိုက္ေဳကာင္း ႎႀင့္လည္း သူ၏ အစီရင္ ခံစာတၾင္ ေဖာ္ဴပ ထားပၝသည္။

လက္နက္ စက္႟ံု မဵား၏ ထုတ္လုပ္ စၾမ္းအားကို ဆက္လက္ ေဖာ္ဴပ ရေသာ္ ၁၈၇၂ ခု ေဖေဖာ္ဝၝရီလ အတၾင္း မႀာပင္ အထက္ ေဖာ္ဴပပၝ အေဴမာက္႒ကီးမဵား အဴပင္ တေပၝင္ ကဵည္ဝင္ ႟ိုင္ဖယ္ အေဴမာက္ငယ္ ႎႀစ္လက္လည္း ေကာင္းမၾန္ ေသသပ္ ကဵနစၾာ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္ခဲ့သည္။ ယင္းႎႀစ္ မတ္လ အတၾင္း ႓မိႂႚအေနာက္ဴပင္ သဂႆဇာေခဵာင္း ကမ္းပၝးရႀိ လက္နက္ စက္႟ံုမႀ လက္နက္ ႒ကီးငယ္ ၂၀ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္သည္။ ယင္းတိုႚ အနက္ အခဵိိႂႚမႀာ ေလးေပၝင္ ငၝးေပၝင္ ကဵည္ဝင္ ေဳကး အေဴမာက္၊ သံ အေဴမာက္တိုႚ ဴဖစ္လဵက္ အခဵိႂႚမႀာ စိန္ ဴဖစ္သည္။ ထို အေတာအတၾင္း မႀာပင္ ယင္း စက္႟ံု၌ ေသနတ္ေဟာင္း ၁၇ လက္ကို ေနာက္ထိုး ေသနတ္ (ဴမန္မာ တိုႚက ေသနတ္ ခၝးခဵိႂး ဟုလည္း ေခၞသည္) အဴဖစ္သိုႚ ဴပင္ဆင္ ေဴပာင္းလဲ လုပ္ေဆာင္ ႎိုင္ခဲ့ ဳကသည္။ ထိုႚအဴပင္ အေဴမာက္ငယ္ အေဟာင္း ၄၂ လက္ ကိုလည္း ေခတ္သံုး ယမ္းေတာင့္ ေနာက္ထိုး ႟ိုင္ဖယ္မဵား အဴဖစ္သိုႚ ေဴပာင္းလဲ ေအာင္ဴမင္ ခဲ့သည္။ သဂႆဇာ ကမ္းပၝးရႀိ လက္နက္ စက္႟ံုတၾင္ ေဳကး အေဴမာက္ ေဴခာက္လက္ႎႀင့္ သံ အေဴမာက္ ေလးလက္ ထပ္မံ သၾန္းလုပ္ ခဲ့ေသာ္လည္း ယင္းတိုႚ အနက္ အေဴမာက္ ေဴခာက္လက္မႀာ စမ္းသပ္ရာတၾင္ ကၾဲပဵက္ ပၾင့္ထၾက္ သည္ႎႀင့္ ဴပန္လည္ သၾန္းလုပ္ ဳကရသည္။ ထိုစဥ္က နန္း႓မိႂႚတၾင္း လက္နက္ စက္႟ံုတၾင္ ဴမန္မာ အမဵႂိးသား မဵားႎႀင့္ အိႎၬိယသား အလုပ္သမားေပၝင္း ၁၀၀ ခန္ႚ ရႀိခဲ့သည္။ အိႎိၬယသား အလုပ္သမားမႀာ ၁၂ ေယာက္ခန္ႚ ရႀိသည္ဟု ဆိုသည္။ ထိုႚေနာက္ ဆံုလည္ အေဴမာက္ တခုကို ထုထ္လုပ္ ေအာင္ဴမင္ ဳကဴပန္ရာ ၁၈၇၂ ခု မတ္လ ၁၉ ရက္ေနႚတၾင္ ဝန္႒ကီး၊ မႀႃး႒ကီးမဵား ေရႀႚသိုႚ တင္သၾင္း ဴပသ ဳကသည္။ ယင္း ဆံုလည္ အေဴမာက္မႀာ ယမ္းေတာင့္ ေဴခာက္ေတာင့္ထိုး ဴဖစ္၍ တခဵက္ ပစ္တိုင္း ယမ္းေတာင့္ အိမ္လည္ သဴဖင့္ ယခု နားလည္ ဳကသည့္ ေဴခာက္လံုးဴပႃး ေသနတ္ သေဘာသၾား အတိုင္းပင္ ဴဖစ္သည္။ ေသသပ္ ေကာင္းမၾန္ ေသာ္လည္း ႟ိုး႟ိုးစင္းစင္းပင္ ဴဖစ္သည္ဟု ဆိုသည္။ ထိုစဥ္က ဴမန္မာ တိုႚသည္ ေသနတ္ေဟာင္း မဵားကို ေခတ္သံုး ေနာက္ထိုး ေသနတ္ အဴဖစ္သိုႚ ကဵင္လည္ ႎိုင္နင္းစၾာ ဴပႂဴပင္ ေဴပာင္းလဲ ႎိုင္ဳက႓ပီ ဴဖစ္သည့္ဴပင္ ယင္း ေသနတ္မဵား အတၾက္ ကဵည္ဆန္မဵား ကိုလည္း လၾယ္လင့္ တကူ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္ဳက႓ပီ ဴဖစ္သည္။ ထို အေတာအတၾင္း ၁၈၇၂ ခု ေဖေဖာ္ဝၝရီလ ၁ ရက္ႎႀင့္ ေဖေဖာ္ဝၝရီလ ၃ ရက္ေနႚထုတ္ လန္ဒန္တိုင္း သတင္းစာတၾင္ ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသည္ အေဴမာက္တင္ စစ္သေဘႆာ၊ ဆႎိုက္ဒၝ ႟ိုင္ဖယ္ ကဵည္ဆန္လုပ္ စက္ကိရိယာမဵား၊ သံမဏိ ႟ိုင္ဖယ္ အေဴမာက္ႎႀင့္ စစ္ေဆာင္ အေဴမာက္လုပ္ စက္ကိရိယာ မဵားကို ဝယ္ယူရန္ စာခဵႂပ္မဵား ဴပႂလုပ္ ေနသည္ဟု သတင္းေထာက္က ေရးသား ေဖာ္ဴပ လိုက္သည္။ ဤ အတိုင္း မႀန္ပၝက ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသည္ ႓ဗိတိသ႖ တိုႚႎႀင့္ ခဵႂပ္ဆို ထားသည့္ မဟာမိတ္ စာခဵႂပ္ကို ေဖာက္ဖဵက္ ကဵႃးလၾန္ ေနသည္ဟု ဆူပၾက္ လႁပ္ရႀား ဴဖစ္ေလရာ အိႎၬိယ အစိုးရ၏ ဆင့္ဆိုခဵက္ အရ ႓ဗိတိသ႖ ဴမန္မာဴပည္ မဟာဝန္ ရႀင္ေတာ္ မင္း႒ကီးသည္ ရတနာပံု ေနဴပည္ရႀိ ကိုယ္စားလႀယ္ အေရးပိုင္ ထံသိုႚ ယင္း အေဳကာင္းႎႀင့္ ပတ္သက္၍ ဴမန္မာ ဘုရင္ထံ တိုက္႟ိုက္ ေမးဴမန္း စံုစမ္း အစီရင္ ခံရန္ ၁၈၇၂ ခု မတ္လ ၁၄ ရက္ ေနႚစၾဲဴဖင့္ အမိန္ႚ ခဵမႀတ္ ရေလသည္။ ယင္း အမိန္ႚစာ အရ ႓ဗိတိသ႖ ကိုယ္စားလႀယ္ အေရးပိုင္သည္ မတ္လ ၂၅ ရက္ေနႚ ညီလာခံတၾင္ ဘုရင္ မင္းဴမတ္အား ေလ႖ာက္ထား ေမးဴမန္းရာ ဘုရင္ မင္းဴမတ္က မည္သည့္ စစ္လက္နက္ ပစၤည္းမဵား ကိုမ႖ အဂႆလန္ ႎိုင္ငံမႀ လည္းေကာင္း၊ မည္သည့္ ႎိုင္ငံမႀ လည္းေကာင္း ဝယ္ယူရန္ စာခဵႂပ္ ဆိုဴခင္း မရႀိေဳကာင္း အတိအလင္း မိန္ႚေတာ္ မူခဲ့သည္။ ထို မိန္ႚဆိုခဵက္ကို မဟာ ဝန္ရႀင္ေတာ္ မင္း႒ကီး ထံသိုႚ ေပးပိုႚ အစီရင္ ခံရာ၌ ႓ဗိတိသ႖ အစိုးရ ကိုယ္စားလႀယ္က ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရ၏ လက္နက္ စက္႟ံုတၾင္ ပထမတန္း စက္ကိရိယာမဵား အဴပည့္အစံု ရႀိေန သဴဖင့္ ေနာက္ထိုး ႟ိုင္ဖယ္ အေဴမာက္ ႒ကီးငယ္ႎႀင့္ ေနာက္ထိုး ေသနတ္မဵား ေကာင္းမၾန္ ေသသပ္စၾာ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္႓ပီ ဴဖစ္ေဳကာင္း၊ ယင္း လက္နက္ ႒ကီးငယ္ မဵားကို ေကာ့စီပူရ္ လက္နက္ စက္႟ံုတၾင္ အမႁထမ္း ဖူးသူ အေရႀႚ အိႎၬိယ တိုင္းရင္းသား တဦးက ႒ကီးဳကပ္ကၾပ္ကဲ လုပ္ေဆာင္လဵက္ ရႀိေဳကာင္း ကိုလည္း ထပ္မံ ေရးသား ေဖာ္ဴပလဵက္ မဳကာမီက ထုတ္လုပ္ ေအာင္ဴမင္သည့္ ယမ္းေဴခာက္ေထာင့္ထိုး ဆံုလည္ အေဴမာက္ကို ပံုဳကမ္း ေရးဆၾဲ ပူးတၾဲ ေပးပိုႚ လိုက္သည္။ သိုႚေသာ္ မဟာ ဝန္ရႀင္ေတာ္ မင္း႒ကီးသည္ ယင္း လက္နက္ မဵားကို ဴမန္မာဴပည္၌ အမႀန္တကယ္ ဴပႂလုပ္ သည္ဟု ေကာင္းစၾာ ယံုဳကည္ဴခင္း မရႀိေခဵ။ လက္နက္ စက္႟ံု မဵားကား ဆက္လက္ လုပ္ေဆာင္႓မဲ လုပ္ေဆာင္ ခဲ့သည္။ ၁၈၇၂ ခု ဇူလိုင္လ အတၾင္း သံအေဴမာက္ အခဵိႂႚ ထပ္မံ ထုတ္လုပ္ ႓ပီးေဴမာက္ ဴပန္သည္။ သိုႚေသာ္ စမ္းသပ္ရာ၌ အခဵိႂႚ ပဵက္စီး သၾားသည္ဟု ဆိုသည္။ ၁၈၇၂ ခု ဳသဂုတ္လ အတၾင္း မႀာမူ ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသည္ စစ္သားမဵား အတၾက္ ကဵည္ဆန္ ထည့္ရန္ ေဘးတၾဲ သားေရ အိတ္မဵား ဴပႂလုပ္သည္။ ယင္း လုပ္ငန္းတၾင္ ဘဂႆလား နယ္မႀ လာေရာက္သည့္ လုပ္သား မဵားကို အသံုး ဴပႂသည္။ ရတနာပံု အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံု ေလး႟ံု တိုႚ၏ ၁၈၇၁ ႎႀင့္ ၁၈၇၂ ခုႎႀစ္မဵား အတၾင္း ထုတ္လုပ္ စၾမ္းအားသည္ ႓ဗိတိသ႖ ဴမန္မာ ႎိုင္ငံ မဟာ ဝန္ရႀင္ေတာ္ မင္း႒ကီးကို အေတာ္ပင္ တုန္လႁပ္ ေစခဲ့ဟန္ တူသည္။

မဟာ ဝန္ရႀင္ေတာ္ မင္း႒ကီးသည္ ေနဴပည္ေတာ္ရႀိ ႓ဗိတိသ႖ ကိုယ္စားလႀယ္ ထံသုိႚ ၁၈၇၂ ခု ႎိုဝင္ဘာလ ၁၂ ရက္ ေနႚစၾဲဴဖင့္ စာေပးပိုႚလဵက္ လက္နက္ စက္႟ံုမဵား အေဳကာင္း အေသးစိတ္ အစီရင္ ခံရန္ ဆင့္ဆို ဴပန္သည္။ ယင္း ဆင့္ဆိုခဵက္ အရ ႓ဗိတိသ႖ ကိုယ္စားလႀယ္က လက္နက္ စက္႟ံုမဵား အေဳကာင္းကို ဤသိုႚ အစီရင္ ခံခဲ့သည္။ ႓မိႂႚေဴမာက္ဴပင္ အမရ စံေခၝင္ ရပ္ရႀိ အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံုတၾင္ အေဴမာက္ ေသနတ္ ေဴပာင္းမဵား ထၾင္းရန္ ေဖာက္ရန္ ေခဵာရန္ အတၾက္ ေဖာက္စူးစက္၊ လၾန္ပူစက္၊ တူစက္၊ တၾင္စက္၊ ပၾတ္စက္၊ သံရည္ ကဵႂိစက္ စသဴဖင့္ စက္ကိရိယာ လိုေလေသး မရႀိ ဴပည့္စံုသည္။ စက္မဵားကို ေနသား တကဵ သပ္ရပ္စၾာ သုတ္သင္ ဴပႂဴပင္ ထားရႀိသည္။ ယင္း စက္႟ံုမႀ ကဵည္ေမၾ အေဴမာက္ငယ္မဵား၊ ေနာက္ထိုး ကဵည္ေမၿ အေဴမာက္႒ကီး မဵားကို ထုတ္လုပ္ ႎိုင္၍ ၁၅ လက္ထက္ မနည္း ေအာင္ဴမင္စၾာ ထုတ္လုပ္႓ပီး ဴဖစ္သည္။ တလလ႖င္ အေဴမာက္ငယ္ သံုးလက္ ေလးလက္ခန္ႚ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္သည္။ ေဴခာက္ေပၝင္ ကဵည္ဝင္ ေရႀႚထိုး သံအေဴမာက္၊ ေဳကးအေဴမာက္ တိုႚကိုလည္း သၾန္းလုပ္သည္။ ႓မိႂႚအေနာက္ဴပင္ သဂႆဇာ ေခဵာင္းကမ္းရႀိ စက္႟ံု တၾင္လည္း စက္ပစၤည္း ကိရိယာ မဵားမႀာ အစီအစဥ္ ကဵနစၾာ ရႀိသည္။ ယင္းစက္႟ံု၏ လုပ္ငန္းမႀာ ဖင့္ႎၿဲႚ ေႎႀးေကၾး သကဲ့သိုႚ ထင္ဴမင္ ရေသာ္လည္း ေရႀႚထိုး၊ ေနာက္ထိုး ကဵည္ေမၿ အေဴမာက္ တိုႚကို ဴဖည္းဴဖည္းႎႀင့္ မႀန္မႀန္ ထုတ္လုပ္လဵက္ ရႀိသည္။ ဤစက္႟ံု သည္လည္း လစဥ္ အေဴမာက္ သံုးေလး လက္ခန္ႚ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္သည္။ သိုႚေသာ္ ဤစက္႟ံုတၾင္ အေဴမာက္ ႒ကီးငယ္ အခဵိႂႚမႀာ စမ္းသပ္ ပစ္ေဖာက္ ဆဲမႀာပင္ ကၾဲပဵက္သည္။ နန္း႓မိႂႚတၾင္းရႀိ လက္နက္ စက္႟ံု ႎႀစ္႟ံု တၾင္မူ တူဆန္မဵား၊ တူမီး ေသနတ္မဵား ဴပႂလုပ္လဵက္ ရႀိသည္။ အေဴမာက္ အမဵႂိးမဵႂိး ထုတ္လုပ္ ႎိုင္သည့္ အေကာင္းဆံုး ပစၤည္း ကိရိယာ မဵားႎႀင့္ ဴပည္စံု၍ အေဴမာက္လည္း ထုတ္လုပ္သည္။ ေနာက္ထိုး ေသနတ္မဵား ထုတ္လုပ္ရန္ ႒ကိႂးစား စမ္းသပ္ လုပ္ေဆာင္ရာ မေအာင္ဴမင္ ေသးေသာ္လည္း ရႀိ႓ပီး စစ္ေသနတ္ ေဟာင္းမဵားကို ေခတ္သံုး ေနာက္ထိုး ေသနတ္ (ခၝးခဵႂိး ေသနတ္) အဴဖစ္သိုႚ ဴပႂဴပင္ လုပ္ေဆာင္ ႎိုင္သည္။ ဤစက္႟ံု မဵားတၾင္ ဘဂႆလားသား အလုပ္သမား ၈၀ ခန္ႚ ရႀိသည္။ အ႒ကီးအခဵႂပ္ အဴဖစ္ ဥေရာပ အာရႀသား အတတ္ ပညာရႀင္ တဦးလည္း ရႀိေနသည္။ ယင္း အစီရင္ ခံစာတၾင္ ဴမန္မာ ဘုရင္ အစိုးရသည္ ေခတ္မီ လက္နက္ ႒ကီးငယ္ မဵားကို လက္ဝယ္ ပိုင္ဆိုင္ ရရႀိရန္ အလၾန္ ဆႎၬ ရႀိေဳကာင္း ထင္ရႀား သိဴမင္ ရပၝသည္ ဟုလည္း ႓ဗိတိသ႖ ကိုယ္စားလႀယ္က ေဖာ္ဴပသည္။

ရတနာပံု လက္နက္ စက္႟ံု ေလး႟ံု၏ လုပ္ငန္း မဵားသည္ ၁၈၇၂ ခုႎႀစ္ ေနာက္ပိုင္းတၾင္ ႎႀစ္ေထာင္း အားရ ေလာက္ေအာင္ တိုးတက္ ႒ကီးပၾား လုပ္ေဆာင္မႁမဵား မေတၾႚရဟု ဆိုရ ေပမည္။ ၁၈၇၃ ခုႎႀစ္ ေမလ အတၾင္း ရတနာပံု ေနဴပည္ေတာ္သိုႚ ဆိုက္ေရာက္ ခဲ့သည့္ ကာနယ္ ဒီဘေရာင္း မစ္ရႀင္ အဖၾဲႚသည္ ေမလ ၂၆ ရက္ေနႚ ႓မိႂႚဴပင္ရႀိ အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံု တိုႚသိုႚ ဝင္ေရာက္ ဳကည့္႟ႁသည္။ ကာနယ္ ဘေရာင္း၏ မႀတ္တမ္းတၾင္ ယင္း လက္နက္ စက္႟ံု မဵားကို အလၾန္ အဘိုး ထိုက္တန္သည့္ စက္႒ကီးမဵား၊ စက္ကိရိယာ မဵားမႀာ စနစ္တကဵ မရႀိ၊ ဂ႟ုမစိုက္ မသုတ္မသင္ ပစ္ပစ္ခတ္ခတ္ ထားဳက သည္ဟု ေဖာ္ဴပ ထားသည္။ ၁၈၇၄ ခုႎႀစ္ တၾင္မူ နန္း႓မိႂႚတၾင္းရႀိ လက္နက္ စက္႟ံု၌ လႁပ္လႁပ္ရႀားရႀား တက္႔က႔က ရႀိေသာ္လည္း လုပ္ငန္း အားဴဖင့္ ေသနတ္ေဟာင္း မဵားကို ဴပန္လည္ ဴပႂဴပင္မႁ မ႖သာ ရႀိသည္။ သိုႚေသာ္ ၁၈၇၄ ခုႎႀစ္ ဧ႓ပီလ အတၾင္း ယခင္ လက္ရႀိ ေကဵာက္မီး ေသနတ္ေဟာင္း မဵားကို တူမီး ေသနတ္ ဴဖစ္ေအာင္ ဴပႂဴပင္ လုပ္ေဆာင္ ႎိုင္ခဲ့ ဳကသည္။ ယင္းသိုႚ ဴပႂလုပ္ ေအာင္ဴမင္သည့္ တူမီး ေသနတ္ကို ဘုရင္ မင္းဴမတ္က ႓ဗိတိသ႖ ကိုယ္စားလႀယ္ အေရးပိုင္အား ထုတ္ဴပရာ ေတၾႚဴမင္ ခဲ့ရသည့္ ေသနတ္မႀာ ေသနတ္ေဴပာင္း၊ ေသနတ္အိမ္၊ ေမာင္း၊ ခလုတ္မႀ စ၍ အလၾန္ ေသသပ္ ေကာင္းမၾန္ ေဳကာင္းႎႀင့္ ႓ဗိတိသ႖ ကိုယ္စားလႀယ္က ဆိုင္ရာသိုႚ သတင္း ေပးပိုႚ အစီရင္ ခံသည္။ ယင္း အစီရင္ ခံစာ၌ တူမီး ေသနတ္ တလလ႖င္ ၁၀၀ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္ရန္ စိုင္းဴပင္းလဵက္ ရႀိဳက သည့္ဴပင္ တူဆန္ မဵားလည္း အလံုအေလာက္ ရႀိေစရန္ ႒ကိႂးပမ္း လုပ္ေဆာင္လဵက္ ရႀိသည္ ဟုလည္း ေဖာ္ဴပသည္။ ၁၈၇၄ ခု ႎိုဝင္ဘာလသိုႚ ေရာက္ေသာ အခၝ တူမီး ေသနတ္ေပၝင္း ၄၅၀ ခန္ႚလုပ္ေဆာင္ ႓ပီးစီး ခဲ့ဳက႓ပီး ဴဖစ္ေဳကာင္း သိရ ပၝသည္။ ၁၈၇၅ ခုႎႀစ္ အတၾင္းမူ နန္း႓မိႂႚ တၾင္းရႀိ လက္နက္ စက္႟ံု၌ အေဴမာက္ငယ္မဵား သာမက ဓားေပၝင္း ၂၀၀,၀၀၀ ခန္ႚလည္း ထုတ္လုပ္ ခဲ့ဳကသည္။ ၁၈၇၅ ခုႎႀစ္မႀ စ၍ သီေပၝမင္း ပၝေတာ္မူသည္ အထိ လက္နက္ စက္႟ံု မဵားသည္ ေရႀးက ကဲ့သိုႚ တက္႔ကမႁ ေအာင္ဴမင္မႁ မရႀိဟု ဆိုႎိုင္ ေလာက္ပၝသည္။ သိုႚေသာ္ လုပ္ငန္း ရပ္ဆိုင္း သၾားသည္ကား မဟုတ္ေပ။ သီေပၝမင္း ထီးနန္း စိုးစံစ ၁၈၇၈ ခုႎႀစ္က လက္နက္ စက္႟ံု မဵားကို အီတလီသား စကာလာ ဆိုသူ ေသနတ္စက္ ဆရာ တဦး ႒ကီးဳကပ္ လုပ္ေဆာင္လဵက္ ရႀိသည္။ ယင္း ေသနတ္ စက္ဆရာကို လစာေငၾ တလလ႖င္ ၆၀၀ ကဵပ္ ေပးရ သည့္ဴပင္ ၁၂၄၀ ဴပည့္ ေႎႀာင္းတန္ခူးလ (မတ္ ၁၈၇၉) အတၾင္း အီတလီ ႎိုင္ငံသိုႚ ဴပန္သည္တၾင္ ဴပန္စရိတ္ေငၾ ၁၂၀၀ ကဵပ္လည္း ေပးလိုက္ ရသည္။ ထိုႚေနာက္တၾင္မူ ကက္ပတိန္ စီဗီယာတီ ဆိုသူက အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံု မဵားကို ႒ကီးဳကပ္ ကၾပ္ကဲ ခဲ့သည္။ သီေပၝမင္း လက္ထက္တၾင္ ေဴမာက္ဴပင္ အမရ စံေခၝင္ ရပ္ရႀိ ေသနတ္လုပ္ စက္႟ံုမႀ ဗထက္႓ခိႂက္ ေခၞ ေနာက္ထိုး ေသနတ္ ၅၀၀ ေကဵာ္မ႖ ထုတ္လုပ္ ႎိုင္ခဲ့သည္။ သီေပၝမင္း ပၝေတာ္မူ လုနီး ၁၂၄၇ ခု ေတာ္သလင္းလဆန္း ၂ ရက္ (၁၀ စက္တင္ဘာလ ၁၈၈၅) ေနႚတၾင္ အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံုမႀ လုပ္ေဆာင္ ႓ပီးေဴပသည့္ ဗထက္႓ခိႂက္ ေခၞ ေနာက္ထိုး ေသနတ္ မဵားႎႀင့္ ၁၂ ခဵက္ထၾက္ ေနာက္ထိုး အေဴမာက္ တလက္ကို ဘုရင့္ ေရႀႚေတာ္သိုႚ တင္သၾင္း ဴပသ ခဲ့ဳကသည္။ ၁၈၈၅ ခု ဒီဇင္ဘာလ ၂ ရက္ေနႚ ႓ဗိတိသ႖ ဴပည္သိမ္း တပ္မႀ တာဝန္ခံ အရာရႀိမဵား ယင္း အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံု မဵားကို သၾားေရာက္ သိမ္းပိုက္ ခဲ့စဥ္က ႓မိႂႚေဴမာက္ဴပင္ရႀိ အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံုတၾင္ ဴပႂလုပ္ဆဲ ေရဴမၟႂပ္ ဗံုး႒ကီး ၁၀ လံုးႎႀင့္ ေသနတ္ စက္႟ံုတၾင္ ဴပႂလုပ္ ထၾင္းေဖာက္ဆဲ ႟ိုင္ဖယ္ ေသနတ္ေဴပာင္း ၁၀ တန္ခန္ႚမ႖ တစု တပံု႒ကီး ေတၾႚရေဳကာင္း မႀတ္တမ္း တင္ထား ပၝသည္။ ဤသည္ တိုႚကား ရတနာပံု အေဴမာက္ ေသနတ္ စက္႟ံု ေလး႟ံု တိုႚ၏ ထုတ္လုပ္ စၾမ္းအားကို အေထာက္အထား ေတၾႚရႀိရ သမ႖ တင္ဴပခဵက္ ဴဖစ္ပၝသည္။ ဂဵင္နရယ္ ပရင္ဒၝဂတ္ ဦးေဆာင္သည့္ ႓ဗိတိသ႖ ဴပည္သိမ္း တပ္က သိမ္းယူ ဖဵက္ဆီး လိုက္ေသာ အေဴမာက္ စိန္ေဴပာင္း၊ ေရႀႚထိုး ေနာက္ထိုး ေသနတ္ လက္နက္ ႒ကီးငယ္ေပၝင္း ၁၈၀၀ ေကဵာ္တိုႚ သည္လည္း ရတနာပံု လက္နက္ စက္႟ံု မဵား၏ လုပ္ရည္ လုပ္အားကို တစၾန္းတစ ေဖာ္ႌၿန္း ပၝသည္။ ဴမန္မာ့ လက္ဴဖစ္ ယင္း အေဴမာက္ငယ္ မဵားကို မႎၩေလး၊ စစ္ကိုင္း၊ အင္းဝ ေဒသ တိုႚ၌ ယခုတိုင္ ေတၾႚဴမင္ ႎိုင္ပၝ ေသးသည္။