community ကၾန္ဴမႃနတီ

community ကၾန္ဴမႃနတီ

အတိအကဵ ဘာသာဴပန္ဖိုႛ ခက္သလို အလၾန္ အဴငင္းပၾား ဳကရတဲ့ ေဝၝဟာရလည္း ဴဖစ္ပၝတယ္။ အသံုး အမဵားဆံုး အဓိပၯာယ္ ေတၾကို ေ႟ၾးထုတ္မယ္ ဆိုရင္ေတာင္ အနည္းဆံုး အဓိပၯာယ္ကၾဲ (၃) ခုေလာက္ ရႀိလိမ့္မယ္။

ပထမ အဓိပၯာယ္က 'ပထဝီ ေဒသ တခု အတၾင္း အတူ ေပၝင္းစည္း ေနထိုင္ ဳကတဲ့ လူစု' လိုႛ ရပၝတယ္။ ရပ္ကၾက္ တခု၊ ေကဵး႟ၾာ တ႟ၾာ ၊ ဒၝမႀ မဟုတ္ ေကဵး႟ၾာ အုပ္စု တခု၊ အသိုင္း အဝိုင္း တခု စသည္ဴဖင့္ နားလည္ ႎိုင္ပၝတယ္။ ဒုတိယ အဓိပၯာယ္က ဒီထက္ ပိုနက္တယ္ ။ 'တူညီတဲ့ ႎႁန္းစံ တန္ဖိုး၊ တူညီတဲ့ ယဥ္ေကဵးမႁ ဓေလ့၊ တူညီတဲ့ ရည္မႀန္းခဵက္ ေတၾကို မ႖ေဝ လက္ခံ ထိန္းသိမ္း စုစည္း ထားတဲ့ လူမႁ အုပ္စု' လိုႛ ဆိုပၝတယ္။ အခုလို တူညီတဲ့ ႎႁန္းစံ တန္ဖိုး၊ တူညီတဲ့ ယဥ္ေကဵးမႁ ဓေလ့၊ တူညီတဲ့ ရည္မႀန္းခဵက္ ေတၾနဲႛ ဆဲၾစုဴပီး ယံုဳကည္မႁ တည္ေဆာက္ တာကို 'လူမႁ အရင္း' (social capital) လိုႛ ေခၞတယ္ ။ ဒုတိယ အဓိပၯာယ္ ကိုပဲ ေနာက္တမဵႂိး ဖၾင့္ႎိုင္ ပၝေသးတယ္။ 'ကၾန္ဴမႃနတီ ဆိုတာ သတင္း တခု ပဵံႚႎႀႛံ ႎိုင္တဲ့ 'ခၾင္'' ပၝတဲ့ ။ အိုင္တီ ေခတ္မႀာ အသံုး အမဵားဆံုး ဴဖစ္လာ႟ံု မက အေရး အ႒ကီးဆံုး ဖၾင့္ဆုိ ခဵက္လည္း ဴဖစ္ပၝတယ္။ (ေနာက္မႀ ဒီအပိုင္းကို ဆက္ေဴပာ ပၝ့မယ္)

'ဖာဒီနန္ ေတာ္နီ' ဆိုတဲ့ လူမႁ ေဗဒ ပညာရႀင္ ကေတာ့ ကၾန္ဴမႃနတီိကို 'ဆိုဆိုက္ရတီ' (society) ဆိုတဲ့ ေဝၝဟာရနဲႛ ယႀဥ္႓ပီး ခဵဥ္းကပ္ ဳကည့္တယ္။ ကၾန္ဴမႃနတီ (ေတာ္နီ စကားနဲႛ ဆိုရင္ gemeinschaft) ဆိုတာ 'မဵႂိး႟ိုး ဆက္စပ္မႁ' (kinship) နဲႛ ေႎႀာင္ဖဲၾဲႚ ထားတဲႛ တိုက္႟ိုက္ ဆက္ဆံေရး ဴဖစ္တယ္။ အမဵားညီ ကဵင့္ဝတ္ ႎႁန္းစံ ေတၾနဲႛ ထိန္းထားတယ္။ ရာသက္ပန္ တုပ္ေႎႀာင္မႁ သေဘာ ေဆာင္တယ္ စသည္ဴဖင့္ ရႀင္းဴပ ပၝတယ္။ စက္မႁေခတ္ မတိုင္ခင္က ရႀိခဲႛတဲ့ စိုက္ပဵိႂးေရး အေဴခခံ ဆက္ဆံေရးလိုႛ ဆိုပၝတယ္ ။ (ေစာေစာက ေဴပာခဲ့တဲ့ အဓိပၯာယ္ ဖၾင့္ဆိုခဵက္ (၃) ခုထဲက ပထမ ႎႀစ္ခုနဲႛ အကဵံႂးဝင္ ပၝလိမ့္မယ္)

အစဥ္အလာ ကၾန္ဴမႃနတီ ဆက္ဆံေရးကို စက္မႁ ေတာ္လႀန္ေရးက ႓ဖိႂခဵ လိုက္႓ပီး အဲဒီ ေနရာမႀာ ဆိုဆက္ရတီ သေဘာ ဝင္လာတယ္။ ေတာ္နီက ဆိုဆိုက္ရတီကို (gesellschaft) လိုႛ အမည္ ေပး႓ပီး ခုလို ရႀင္းဴပ ပၝတယ္။ ဆိုဆိုက္ရတီ ဆိုတာ ဥပေဒ စည္းမဵဥ္း ေတၾနဲႛ ဴပဌန္း ထားတဲ့ ကန္ထ႟ိုက္ ဆက္ဆံေရးမဵိႂး ဴဖစ္တယ္။ 'အခဵႂပ္အဴခာ အာဏာ' (sovereignty) ဆိုတဲ့ အေထာက္ အကူနဲႛ စုစည္း ထိန္းခဵႂပ္တယ္ ။ စက္မႁ ေခတ္ရဲႚ ဆက္ဆဲေရး ပံုသၸန္လိုႛ ဆိုပၝတယ္။

ေခတ္႓ပိႂင္ ႎိုင္ငံေရး သိပၯံပညာရႀင္ 'ဖရန္ဆစ္ ဖူကူယားမား' ကေတာ့ လက္ရႀိ အိုင္တီ ေတာ္လႀန္ေရးရဲႚ အရႀိန္အဟုန္ ေအာက္မႀာ ဆိုဆိုက္ရတီ ဆက္ဆံေရး ေတၾလည္း ႓ပိႂကဵ ေန႓ပီလိုႛ ေကာက္ခဵက္ ခဵတယ္။ ဒီေတာ့ ဆိုဆိုက္ရတီ ေနရာမႀာ ဘာနဲႛ အစားထိုး မလဲ ဆိုတဲ့ ပုစာၥ ေပၞလာတယ္။ ဖူကူယားမား ကေတာ့ ကၾန္ဴမႃနတီ သေဘာ ဴပန္ေရာက္ လာလိမ့္ မယ္လိုႛ ခန္ႛမႀန္းတယ္။ ဒၝေပမဲ့ စက္မႁေခတ္ မတိုင္မီက ရႀိခဲ့တဲ့ ကၾန္ဴမႃနတီ မဵိႂးေတာ့ မဴဖစ္ ႎိုင္ဘူး လိုႛလည္း မႀတ္ခဵက္ ခဵတယ္။ အိုင္တီနဲႛ အ႓ပိႂင္ ဴဖစ္ထၾန္း လာတဲ့ ၂၁ ရာစု ကၾန္ဴမႃနတီ သစ္လိုႛ ဆိုပၝတယ္။
 
ဒီေနရာ အေရာက္မႀာ ေစာေစာက ေဴပာခဲ့တဲ့ တတိယ အဓိပၯာယ္ ဖၾင့္ဆို ခဵက္ကို ခဵဲႚ စဥ္းစားဖိုႛ လိုလာ ပၝ႓ပီ။ 'ကၾန္ဴမႃနတီ ဆိုတာ သတင္း တခု ပဵံႚႎႀံႛ ႎိုင္တဲ့ 'ခၾင္'' ဆိုတဲ့ ဖၾင့္ဆို ခဵက္ပၝ။ 'သတင္း တခု ပဵံႚႎႀႛံ ႎိုင္တဲ့ ခၾင္' ဆိုတာ တကၠႎို လိုဂဵီ ဖၾံႛ႓ဖိႂးမႁ အဆင့္နဲႛ တိုက္႟ိုက္ အခဵိႂး ကဵပၝတယ္။ ဖၾံႚ႓ဖိႂးမႁ အားေကာင္းရင္ သတင္း ေရစီးဟာ 'ခၾင္' ကဵယ္ဴပန္ႛ လိမ့္မယ္။ အားနည္းရင္ 'ခၾင္' ကဵဥ္းမႀာေပၝ့။ ေဴခလဵင္ သတင္း ပိုႛရတဲ့ ေခတ္ (မာရသၾန္ စစ္ပၾဲ)၊ ဴမင္းနဲႛ သတင္း ပိုႛရတဲ့ ေခတ္ (အေမရိကန္ လၾတ္ေဴမာက္ေရး စစ္ပၾဲ)၊ တယ္လီဖုန္း၊ ဝၝယာလက္စ္ စတာ ေတၾနဲႛ သတင္း ပိုႛတဲ့ ေခတ္(မေနႛ တေနႛက အီရတ္ စစ္ပၾဲ)။ တကၠႎို လိုဂဵီ အဆင့္ခဵင္း မတူ သလို စစ္ပၾဲ ေတၾရဲႚ သဘာဝ ကလည္း ေဴပာင္းသၾားတယ္။ ကၾန္ဴမႃနတီ ဆုိတဲ့ ေဝၝဟာရရဲႚ အကဵယ္အဴပန္ႛ ဟာလည္း သဘာဝ ကဵစၾာ ေဴပာင္းသၾား ရပၝ ေတာ့တယ္။

အိုင္တီ ေခတ္မႀာ သတင္း တခု ပဵႚံႎႀႛံ ႎိုင္တဲ့ 'ခၾင္' ဟာ ကမာၲ႒ကီး တခုလံုး ဴဖစ္လာ တာမိုႛ ကမာၲ႒ကီး သည္ပင္လ႖င္ ကၾန္ဴမႃနတီ သေဘာ ေဆာင္လာတယ္။ (ဒီ အဓိပၯာယ္ ကေန မာရႀယ္ မက္လူဟန္ရဲႚ 'ကမာၲႚ႟ၾာ' ဆိုတာ ေပၞလာ တာပၝ) ခက္တာက ဂလိုဘယ္ ကၾန္ဴမႃနတီမႀာ ေရႀးေဟာင္း ကၾန္ဴမႃနတီလို ေဆၾမဵိႂးစပ္ ဆက္ဆံေရးနဲႛ သၾားလိုႛ မရ ေတာ့ဘူး။ ေဒသ ဆိုင္ရာ ႎႁန္းစံ တန္ဖိုး ေတၾနဲႛ တန္ဖိုး သစ္ေတၾ အပူ တဴပင္း လိုလာ ပၝတယ္။ ဒီ လိုအပ္ခဵက္ သည္ပင္လ႖င္၂၁ ရာစုရဲႚ အ႒ကီးဆံုး စိန္ေခၞခဵက္လိုႛ ေဴပာဳက ဆိုဳက တာေတၾ ရႀိတယ္။

 ၁၉၉၃ ခုႎႀစ္မႀာ ေခတ္႓ပိႂင္ ကၾန္ပဵႃတာ သိပၯံ ပညာရႀင္ 'ဟိုးဝပ္ရိမ္းဂိုး' က 'ဗီၾကၾန္ဴမႃနတီ' (virtual vommunity) ဆိုတဲ့ ေဝၝဟာရနဲႛ အတူ ကၾန္ဴမႃနတီ ဆက္ဆံေရး သေဘာကို 'ဆိုက္ဘာ စေပ့' ေပၞတင္ဳကည့္ လာတယ္။ ဆိုက္ဘာ စေပ့ ေပၞမႀာ ေတၾႚဆံု စကားေဴပာ ညိၟႎိႁင္း ေဆၾးေႎၾး ဳကတဲ့ ေသာတုဇန ေတၾမႀာ တူညီတဲ့ ရည္မႀန္းခဵက္ ရႀိတယ္။ တူညီတဲ့ ႎႁန္းစံ တန္ဖိုး တခုဆီ ဦးတည္ ထားတယ္။ ဒၝေဳကာင့္ ကၾန္ဴမႃနတီ သေဘာ ေဆာင္တယ္။ ဒၝေပမဲ့ သူတိုႛဟာ ေဆၾမဵႂိး သားခဵင္းေတၾ မဟုတ္ သလို သူတိုႛမႀာ ပထဝီလည္း မရိႀဘူး။ သူတိုႛ အခဵင္းခဵင္းေတာင္ လူခဵင္း မေတၾႚဘူး ဳကတာက မဵားတယ္။ ဒီလို ဴဖစ္ေပမဲ့ သူတိုႛ ႒ကိႂးပမ္း မႁရဲႚ ရလဒ္၊ သူတိုႛ ဖန္တီး လိုက္တဲ့ ပညာ ကေတာ့ အမႀန္တကယ္ ဴဖစ္တည္ ေနတဲ့ ကမာၲ႒ကီး အတၾက္ သိပ္ကို အကဵိႂးမဵား ေစတယ္။ ဒၝေဳကာင့္ သူက 'ဗီၾ ကၾန္ဴမႃနတီ' လိုႛ နာမည္ ေပးတာပၝ။ 'ဗၾီ ကၾန္ဴမႃနတီ' ေတၾ အ႓ပိႂင္အ႟ိုင္း ထၾက္ေပၞ လာဖိုႛလည္း ေဆာ္ဳသ လိုက္တယ္။

 'ဟိုးဝပ္- ရိမ္းဂိုး' ေဆာ္ဳသသံ ေနာက္ကို ပထမဆံုး လိုက္လာ သူေတၾက ဘိဇနက္ သမား ေတၾလိုႛ ဆိုရ ပၝလိမ့္မယ္။ ဘိဇနက္ ကုမၯဏီ ေတၾက သူတိုႛ ကိုယ္ပိုင္ ဝက္ဘ္ဆိုက္ ေတၾကို သံုး႓ပီး အၾန္လိုင္း ကၾန္ဴမႃနတီေတၾ ထူေထာင္ လာဳကတယ္။ ေဖာက္သည္ေတၾ၊ မိတ္ဖက္ ကုမၯဏီေတၾ သာမက အရင္းအဴမစ္ မဵိႂးစံုကို စုစည္း ႎိုင္ဖိုႛ ႒ကိႂစား လာဳကတယ္။ သူတိုႛ လႁပ္ရႀားမႁဟာ ဘိဇနက္ မဟာဗဵႃဟာ သေဘာ ေဆာင္တာမိုႛ ပညာရႀင္ အပိုင္း ကေတာ့ တယ္ ခံတၾင္း မေတၾႛလႀ ပၝဘူး။ 'ဆိုက္ဘာ ဓေလ့ဟာ ေကာ္ပိုရိတ္ ကစားကၾင္း ဴဖစ္သင့္၊ မဴဖစ္သင့္' ဒီဘိတ္ အသစ္ ဖၾင့္လိုက္ သလို ရႀိတယ္။