မႀတ္တမ္းမႀတ္ရာ လုပ္ေဆာင္မႁ
ပုဂံ ဝန္ေထာက္ ဦးတင္ (၁၂၂၃ - ၁၂၉၅)
ေမာင္သုတ အမည္ခံ ဗိုလ္မႀႃး ဘေသာင္း (မဟာ ဝိဇ ၦာ၊ ေ႟ၿတံဆိပ္ရ) ဴပႂစုကာ ဦးခင္ေအး (ေမာင္ခင္မင္၊ ဓႎုဴဖႃ) ပၝေမာကၡ၊ ဴမန္မာစာ ဌာန၊ ရန္ကုန္ တကၠသိုလ္ တည္းဴဖတ္ ဴဖည့္စၾက္တဲ့ ပဥၤမအ႒ကိမ္ ၁၊ ဳသဂုတ္၊ ၂၀၀၂၊ ရာဴပည့္ စာအုပ္တိုက္ထုတ္ 'စာဆုိေတာ္မဵား အတၪႂပၯတၨိ' က "ပုဂံ ဝန္ေထာက္ ဦးတင္ (၁၂၂၃ - ၁၂၉၅)" အေဳကာင္းကို ဴပန္လည္ ကူးယူ ေဖာ္ဴပတာ ဴဖစ္ပၝတယ္။
ပုဂံ ဝန္ေထာက္ ဦးတင္ (၁၂၂၃ - ၁၂၉၅)
ဴမန္မာမင္းေပး 'ေနာ္ရထာ ေကဵာ္ထင္ဘၾဲႚ'၊ အဂႆလိပ္မင္းေပး 'ကဵက္သေရေဆာင္ ေ႟ၿစလၾယ္ရမင္း'၊ 'အမႁထမ္းေကာင္း တံဆိပ္ရမင္း' ႎႀင့္ 'မဟာဝိဇၦာ' ဘၾဲႚမဵား။ "ေဒလီ နန္းခၾင္၊ ေရႀႚေတာ္ဴပင္သုိႚ၊ ဝင္ေရာက္ရခဵက္၊ ဂုဏ္ထူးထၾက္ေဳကာင့္၊ ေငၾဘယက္ တတန္၊ ဖန္ဖန္ ထပ္ထပ္၊ ငၝးရပ္ငၝးဆင့္၊ ခဵီးဴမၟင့္ဴခင္း" ခံရေသာ အ႓ငိမ္းစား ဝန္ေထာက္မင္း ပုဂံ ဦးတင္သည္ သကၠရာဇ္ ၁၂၂၃ ခုႎႀစ္ တန္ေဆာင္မုန္း လဴပည့္ေကဵာ္ ၁၄ ရက္ စေနေနႚတၾင္ မႎၩေလး႓မိႂႚ ေ႟ၿနန္းေတာ္ အေနာက္ဘက္ ရန္ႎႀည္တံခၝး လမ္းမေတာ္႒ကီးရႀိ စဳကာအိမ္တၾင္ ဖၾားဴမင္သည္။ ငယ္မည္မႀာ ေမာင္ေမာင္တင္ ဴဖစ္၏။
အဖကား အသုံး စာေရး ဝမ္းတၾင္း ငၝး႓မိႂႚဝန္ စာဆုိေတာ္၊ 'မဟာမင္းလႀ သခႆယာ' ဘၾဲႚခံ ဦးေမာင္၊ အမိကား အသုံး စာေရး စာဆုိေတာ္ ေတာင္အင္းတုိက္စား၊ 'မဟာ မင္းေခၝင္ရာဇာ' ဦးဖဲ၏ သမီး ေဒၞေစာတုိႚ ဴဖစ္သည္။
ဖၾားဴမင္႓ပီးေနာက္ အသက္ ၃ ႎႀစ္ေကဵာ္ ၄ ႎႀစ္ ဝင္လ႖င္ အိမ္၌ပင္ စာေပမဵားကုိ စတင္ သင္ဳကားသည္။ အသက္ ၉ ႎႀစ္ အ႟ၾယ္သုိႚ ေရာက္ေသာ္ အမရပူရ႓မိႂႚ ဘုံေကဵာ္တုိက္တၾင္ ဘုံေကဵာ္ ဆရာေတာ္ ဘုရား႒ကီးႎႀင့္ ဆရာေတာ္ ကေလးတုိႚ လက္ေအာက္တၾင္ ေကဵာင္းသား အဴဖစ္ဴဖင့္ ပညာရင္ႎုိႚ ေသာက္စုိႚသည္။ ၁၁ ႎႀစ္ အ႟ၾယ္သုိႚ ေရာက္ေသာ အခၝ ရႀင္သာမေဏ ဴပႂ၍ ဘုံေကဵာ္ ဆရာေတာ္ ဘုရားထံ ဆည္းကပ္ကာ စာေပ ပရိယတၨိ မဵားကုိ ဆက္လက္ သင္ဳကား ဴပန္ေလသည္။ ရႀင္မည္မႀာ 'နိမလ' ဴဖစ္ပၝ၏။
သကၠရာဇ္ ၁၂၃၅ ခုႎႀစ္တၾင္ ဘုံေကဵာ္ ဆရာေတာ္ ဘုရား႒ကီး ပဵံလၾန္ေတာ္မူ သဴဖင့္ မႎၩေလး႓မိႂႚ ဘုံေကဵာ္ တုိက္သစ္သုိႚ ဘုံေကဵာ္ေကဵာင္း ဆရာေတာ္ ကေလးႎႀင့္ အတူ ေဴပာင္းေ႟ၿႚကာ စာေပ့ အရသာ မဵားကုုိ ထပ္မံ ခံစားရ ဴပန္သည္။
ဦးတင္ ၁၃ ႎႀစ္ခန္ႚ အ႟ၾယ္၊ သကၠရာဇ္ ၁၂၃၆ ခုႎႀစ္တၾင္ ကင္းဝန္မင္း႒ကီး ေရးသားေသာ အဋသံေခပ ဓမၳသတ္ လကႆာ ၇၂ ပုဒ္ကုိ ႎႁတ္တက္ အာဂုံ ေဆာင္ႎုိင္႟ုံ မ႖မက အထၾက္ အတက္ႎႀင့္ အနက္ အဓိပၯာယ္ ကုိပၝ ကဵန ေသခဵာစၾာ ဆရာေတာ္ ဘုရား႒ကီး သင္ဳကား ထားသည့္ နည္းအတုိင္း ကင္းဝန္မင္း႒ကီး ေရႀႚ၌ ဴပန္ဆုိ ေဴဖဳကား ႎုိင္သဴဖင့္ ကင္းဝန္ မင္း႒ကီး၏ ခဵီးကဵႃး ဳသဘာ ေထာမနာ ဴပႂဴခင္း ခံရသည္မႀ အစ ထင္ရႀား လာခဲ့သည္။
ရႀင္သာမေဏ အဴဖစ္ႎႀင့္ ေနစဥ္ အခၝ တပၝးေသာ္ ဘုံေကဵာ္ တုိက္သစ္၏ ေကဵာင္းဒကာ အခၾန္ဝန္မင္း ဦးစံဘက ဘုရား ေရႀႚေတာ္တၾင္ ဆၾဲထားရန္ ေခၝင္းေလာင္း တလုံး သၾန္းလုပ္ လႀႃဒၝန္းရာ ကဗဵာ ဝၝသနာ ပၝသူတုိႚ ေခၝင္းေလာင္း ေမာ္ကၾန္း ေရးသား ဴပသ ဳကရ မည္ဟု ေကဵးဇူးရႀင္ ဆရာေတာ္ ဘုရား႒ကီးက အမိန္ႚေတာ္ ရႀိသည္ အရ တပည့္မဵား အသီးသီး ေရးသား တင္ဴပ ဳကကုန္သည္။ ထုိအထဲတၾင္ အသက္ ၁၃ ႎႀစ္ အ႟ၾယ္ မ႖သာ ရႀိေသးေသာ သာမေဏ ဝန္ေထာက္မင္း ဦးတင္လည္း ပၝခဲ့၏။ ဦးတင္ ေရးသားေသာ စာကုိ ဖတ္႓ပီးေသာ အခၝ၌မူ ဆရာေတာ္ ဘုရားက "ရႀင္ကေလး၏ စာသည္ စာဆန္း ဴဖစ္သည္။ ကမစၤႂတ - ေဒၝသ သင့္သည္။ သတ္ပုံမဵားႎႀင့္ လကႆာမဵားကို အားထုတ္ဦး" ဟု ပရိသတ္ အလယ္တၾင္ ဆုံးမ သည္ကုိ ရႀက္ေဳကာက္ ႟ုိေသစၾာ နာခံ၍ သတ္ပုံ သတ္ႌၿန္း ဘက္တၾင္ အထူး႒ကိႂးစား အားထုတ္ ေလေတာ့သည္။
အသက္ ၁၅ ႎႀစ္တၾင္ ရႀင္လူ ထၾက္၍ ေ႟ၿနန္းေတာ္တၾင္း ေ႟ၿတုိက္ ဘက္တၾင္ ဝင္ေရာက္၍ ေ႟ၿတုိက္ဝန္ ေတာင္ခၾင္ ႓မိႂႚစားမင္း လက္ေအာက္၌ ဴမန္မာမင္း ၂ ဆက္ အသက္ ၂၃ ႎႀစ္အထိ စာေရးေတာ္ အရာႎႀင့္ ထမ္း႟ၾက္ ေလသည္။ ဤသုိႚ ထမ္း႟ၾက္ ေနစဥ္ သကၠရာဇ္ ၁၂၄၂ ခုႎႀစ္ သီေပၝမင္း တရား လက္ထက္ ေဇတဝန္ ေဆာင္ေတာ္ အတၾင္း ကဵင္းပေသာ စာေရးေတာ္မဵား ေဴဖဆုိရမည့္ စာေမးပၾဲတၾင္ ဝင္ႎၿဲသမ႖ အရပ္ရပ္၌ သတ္ပုံ သတ္ႌၿန္း ဘက္က ပထမ ရသည့္ အတၾက္ အသက္ ၁၉ ႎႀစ္ အ႟ၾယ္တၾင္ 'ေနာ္ရထာ ေကဵာ္ထင္' ဘၾဲႚ ေ႟ၿသား ေ႟ၿဴပားကုိ သနားေတာ္ဴမတ္ ခံရ၏။
သကၠရာဇ္ ၁၂၄၇ ခုႎႀစ္ အတၾင္း ဴမန္မာ ႎုိင္ငံေတာ္ကုိ အဂႆလိပ္တုိႚ သိမ္းပုိက္ခဵိန္ အသက္ ၂၃ ႎႀစ္မႀ စ၍ ၂၆ ႎႀစ္တုိင္ ေအာင္ အဂႆလိပ္ အစုိးရ လက္ေအာက္၌ မႎၩေလး လၿတ္ေတာ္တၾင္ ဴမန္မာ အရာရႀိ႒ကီး မဵားႎႀင့္ အတူ ထမ္း႟ၾက္ ရဴပန္သည္။ အသက္ ၂၇ ႎႀစ္မႀ ၃၃ ႎႀစ္ တုိင္ေအာင္လည္း ဴမန္မာႎုိင္ငံ အတၾင္းဝန္႟ုံး စာဴပန္ေတာ္ ဌာနႎႀင့္ ေကဵာက္စာ ဌာန မဵားတၾင္ ထမ္း႟ၾက္ရ ဴပန္သည္။
သုိႚႎႀင့္ ဦးတင္သည္ အသက္ ၃၃ ႎႀစ္ခၾဲမႀ စ၍ ပုဂံ႓မိႂႚတၾင္ ႓မိႂႚအုပ္ ရာထူးဴဖင့္ ခဵီးဴမၟင့္ဴခင္း ခံရရာ အသက္ ၃၆ ႎႀစ္တၾင္ အဂႆလိပ္ အစုိးရက 'အမႁထမ္းေကာင္း ေ႟ၿတံဆိပ္ရမင္း' (A.T.M) ဘၾဲႚတံဆိပ္ဴဖင့္ ခတ္ႎႀိပ္ ေပးအပ္ဴခင္း ခံရ၏။ အသက္ ၄၄ ႎႀစ္တၾင္ ေခတၨ နယ္ပုိင္ ဝန္ေထာက္ အလုပ္တၾင္ ခန္ႚထားဴခင္း ခံရဴပန္႓ပီး အသက္ ၄၆ ႎႀစ္မႀ အစ ဴပႂ၍ အ႓မဲတမ္း နယ္ပုိင္ ဝန္ေထာက္ အလုပ္ကုိ လုပ္ေဆာင္ သၾားရသည္။
အသက္ ၄၉ ႎႀစ္တၾင္ ေဒလီ႓မိႂႚသုိႚ သၾားေရာက္၍ ပဥၤမေဴမာက္ ေဂဵာ့ဘုရင္၏ ေရႀႚေတာ္သုိႚ ဝင္ရ ေပေသး၏။ အသက္ ၅၂ ႎႀစ္တၾင္ 'ကဵက္သေရေဆာင္ ေ႟ၿစလၾယ္ရမင္း' (K.S.M) ဘၾဲႚဴဖင့္ ထပ္မံ ခဵီးကဵႃးဴခင္း ခံရ ဴပန္ေလသည္။
ဦးတင္သည္ အသက္ ၆၀ အဝင္တၾင္ အ႓ငိမ္းစား ရိကၡာေတာ္ကုိ ရေပ၏။ သုိႚရာတၾင္ အထက္ အစုိးရက ေပးထား႓ပီး အမိန္ႚကုိ ပယ္ဖဵက္ ဴပန္ကာ အတၾင္းဝန္ ႟ုံးတၾင္ ဴမန္မာ လၿတ္ေတာ္ အမႀတ္အသား မဵားကုိ အထူးအလုပ္ ဝတၨရားႎႀင့္ ၃ ႎႀစ္ေကဵာ္ေကဵာ္ ထမ္းေဆာင္ရ ဴပန္သည္။ သုိႚႎႀင့္ အသက္ ၆၃ ႎႀစ္တၾင္မႀ အ႓ငိမ္းစား ရိကၡာေတာ္ကုိ ရေပ၏။
အသက္ ၆၅ ႎႀစ္သုိႚ ေရာက္ဴပန္ေသာ္ အထုံ ဝၝသနာ ပၝရင္းစၾဲ အတုိင္း ရန္ကုန္ တကၠသုိလ္ ေကဵာင္းတၾင္ ဴမန္မာ ဆရာ႒ကီး အဴဖစ္ဴဖင့္ တစ္ႎႀစ္တိတိ ဴမန္မာ စာေပ ဗဟုသုတ မဵားကုိ ပုိႚခဵ သင္ဳကား ေပးေပ၏။ အသက္အ႟ၾယ္ ႒ကီးရင့္ လာ႓ပီ ဴဖစ္သဴဖင့္ ကဵန္းမာေရး ခ႗တ္ယၾင္းမႁ ေဳကာင့္သာ တကၠသုိလ္မႀ ခၾာခဲ့ရ ေတာ့သည္။ ထုိ ေကဵးဇူးမဵားကုိ ေထာက္ထား သဴဖင့္လည္း တကၠသုိလ္ အုပ္ခဵႂပ္ေရး အဖဲၾႚမႀ ဦးတင္ အသက္ ၇၁ ႎႀစ္ အ႟ၾယ္၊ သကၠရာဇ္ ၁၂၉၄ ခုႎႀစ္ ဝၝဆုိ လဆုတ္ ၁၂ ရက္ေနႚတၾင္ 'မဟာဝိဇၦာ' (M.A) ဘၾဲႚဴဖင့္ ခဵီးဴမၟင့္ ဳကေပသည္။
သကၠရာဇ္ ၁၂၉၅ ခုႎႀစ္ ဝၝေခၝင္ လဴပည့္ေကဵာ္ ၈ ရက္ တနဂႆေႎၾေနႚ ညေန ၅ နာရီ အခဵိန္ သက္႟ၾယ္ ၇၃ ႎႀစ္တၾင္ မိမိ ေနထုိင္ရာ ရန္ကုန္႓မိႂႚ အေရႀႚပုိင္း ကရိလမ္း (ဗုိလ္ဴမတ္ထၾန္းလမ္း) ေနအိမ္၌ လူ႒ကီး ေရာဂၝဴဖင့္ ကၾယ္လၾန္ အနိစၤ ေရာက္ပၝ သတည္း။
ပုဂံ ဝန္ေထာက္မင္း ဦးတင္ ဴပႂစုခဲ့ေသာ စာမဵားကား။ ။ ကဗဵာ ဗႎၭသာရကဵမ္း၊ ကတညႂတ ကတေဝဒီ စာတမ္း၊ ေကဵာက္စာဝန္ ေတာ္စိန္ခုိ အတၪႂပၯတၨိ၊ ကလဵာဏီ ေကဵာက္စာ အတၪႂပၯတၨိ၊ ခၾဲထားေကဵာ္၊ ဂူႎႀင့္ ပုထုိး ခၾဲဴခားပုံ အတၪႂပၯတၨိ၊ ငၝးရာႚငၝးဆယ္ဇာတ္ အတုိေကာက္၊ စတုရာရကၡ စံဴပကဵမ္း၊ စာစစ္ေဆးနည္း၊ ေတာပု ရႀင္ဥကၠံသမာလာ ေမတၨာစာ အဖၾင့္၊ ဓမၳဝၝဒီ စာတမ္း၊ နန္းသုံး နိဗၱာန္ ကမၳႉာန္း၊ ေဒလီသၾား ကဗဵာ၊ နတ္စာတမ္း၊ ပသဂႆဝိေသာဓနီ၊ ေပၝတေကာဝၝဒ (ပထမ)၊ ေပတေကာဝၝဒ (ဒုတိယ)၊ ပုဂံ အတၪႂပၯတၨိ အကဵယ္၊ ဴမန္မာႎုိင္ငံႎႀင့္ အဴခားႎုိင္ငံမဵား ဆက္ဆံပုံ၊ ဴမန္မာမင္း အုပ္ခဵႂပ္ပုံႎႀင့္ ဘုိးေတာ္ဘုရား၏ ရာဇသတ္ ေခၞေသာ အမိန္ႚေတာ္ ဴပန္တမ္း႒ကီး၊ ဴမန္မာႎုိင္ငံ ေအာက္ပုိင္းရႀိ ဘုရားမဵား အေဳကာင္း၊ ပုဂံနယ္ အတၾင္းရႀိ ဘုရားမဵား အေဳကာင္း၊ ဘုရားေဴမ ပိဋကတ္ေဴမ သံဃာေဴမ ဝတၪႂကံေဴမ စာတမ္းမဵား၊ ပန္းတေမာ့ စာတမ္း၊ ဴမန္မာႎုိင္ငံရႀိ အေဆာက္အဦ ၄၄ ခု အေဳကာင္းႎႀင့္ ဴမင္း႓ခံနယ္ ႓မိႂႚ႟ၾာမဵား အတၪႂပၯတၨိ၊ ဘုန္းေတာ္ ေမာ္ကၾန္း၊ ဴမန္မာစာ အသက္ဆက္ စာတမ္း၊ ဴမန္မာမင္း - အဂႆလိပ္မင္းတုိႚ အုပ္စုိးပုံ ႎႁိင္းယႀဥ္ခဵက္ စာတမ္း၊ ေ႟ၿဘုိ ဒုိင္းေတာ္႒ကီး - ဒုိင္းေတာ္ကေလး စာတမ္း၊ သဃႆာ ဂုိဏ္းကၾဲပုံ၊ လၿတ္ေတာ္ အမႀတ္အသား အေဴဖ၊ ေသလကၡရ စာတမ္း၊ ဝိဝၝဒ မဂႆလာ စာတမ္း၊ သန္ႚစင္ပန္း ေမတၨာစာ၊ ေဝၝဟာရ ဴပင္မႁ ဂ႟ုဴပႂရန္ စာတမ္း၊ လၿတ္ေမာ္ အတၪႂပၯတၨိႎႀင့္ ဒုိင္းေတာ္႒ကီး - ဒုိင္းေတာ္ကေလး မဟာေဆၾေတာ္ စာရင္း၊ ေ႟ၿတိဂုံ ဝတၪႂကံေဴမ အေဳကာင္း၊ သမဝၝဒီ သစၤဝၝဒီ စာတမ္း၊ ဘုိးဘပုိင္ စာတမ္း၊ သံခဵက္နည္း အတၪႂပၯတၨိ၊ ယၾန္းထည္လုပ္နည္း အတၪႂပၯတၨိ၊ ဝိဇၦာ အမဵႂိးမဵႂိး အေဳကာင္း လကႆာ၊ အဇၤေကာဝၝဒ၊ အရာေတာ္ေဴမ စာတမ္း၊ အာဏာပၝဏ ေမာ္ကၾန္း၊ အသခႆတနိဗၱာန္ တရားမႀန္ ေမာ္ကၾန္းတုိႚ ဴဖစ္ေပသည္။
[ကဵမ္းကုိး ။ ။
(၁) သကၺရာဇ္ ၁၂၉၅ ခုႎႀစ္ သီတင္းက႗တ္ လဆန္း ၁၃ ရက္ေနႚထုတ္ '႒ကီးပၾားေရး မဂၢဇင္း' လာ ပုဂံဝန္ေထာက္ ဦးတင္ အတၪႂပၯတၨိ ေဆာင္းပၝး။
(၂) ဴမန္မာစာ အသက္ဆက္ စာတမ္း၊ နိဒၝန္း။
(၃) ကဗဵာဗႎၭသာရကဵမ္း၊ မဵက္ႎႀာ ၆၅၃၊ ၆၅၄၊ ၆၅၅။
(၄) အ႟ူးလၾယ္အိတ္ စာတမ္း၊ ဒုတိယတၾဲ၊ မဵက္ႎႀာ ၉။ ။]